Nhân viên mua hàng (purchasing staff, purchaser) lo phần giao dịch: nhận yêu cầu mua, lấy báo giá, đặt đơn, theo dõi giao hàng, đối chiếu hoá đơn. Nhân viên cung ứng (procurement staff) thường lo phạm vi rộng hơn: tìm và đánh giá nhà cung cấp, đàm phán hợp đồng khung, quản lý rủi ro nguồn hàng, rồi mới tới đặt đơn. Nói cách khác, mua hàng trả lời câu "mua cái này ở đâu, giá nào, khi nào về", cung ứng trả lời "nên mua của ai trong ba năm tới và với điều kiện gì".
Ở nhiều công ty Việt, hai chữ này dùng lẫn nhau, cộng thêm "thu mua", "vật tư", "buyer", "sourcing" khiến người đọc tin tuyển dụng rối. Phần dưới gỡ từng chữ, đặt chúng vào sơ đồ, và chỉ cách ghi trên CV để không bị hiểu là làm việc giao dịch đơn thuần khi bạn thực ra đã đàm phán hợp đồng.
Gỡ các chữ hay gặp trong mảng mua hàng
Mỗi chữ dưới đây có một phạm vi riêng trong thông lệ quốc tế, dù ở công ty cụ thể có thể dùng lệch.
| Chữ | Nghĩa thông dụng | Phạm vi |
|---|---|---|
| Purchasing | Mua hàng | Giao dịch: đơn đặt hàng, theo dõi giao, thanh toán |
| Procurement | Cung ứng, mua sắm | Toàn bộ quá trình từ xác định nhu cầu tới quản lý nhà cung cấp |
| Sourcing | Tìm nguồn hàng | Tìm, đánh giá, chọn nhà cung cấp; thường không đặt đơn hằng ngày |
| Buyer | Người mua, chuyên viên mua hàng | Người phụ trách một nhóm hàng; ở bán lẻ và thời trang còn chọn mẫu mã |
| Thu mua | Mua nguyên liệu từ nông hộ, đại lý | Hay dùng cho nông sản, thuỷ sản, phế liệu |
| Vật tư | Phụ trách vật tư | Thường bao gồm mua và giữ vật tư cho công trình, nhà máy |
Một ví dụ dễ hình dung: ở Công ty TNHH B sản xuất đồ gỗ, chị Hà làm sourcing đi tìm ba xưởng ván mới và đánh giá năng lực, anh Tuấn làm purchasing đặt đơn ván hằng tuần với xưởng đã được chọn. Cả hai thuộc phòng cung ứng, nhưng CV của hai người kể hai câu chuyện khác nhau.
Purchasing và procurement: khác nhau ở tầm nhìn
Chỗ khác thật sự nằm ở khoảng thời gian mà mỗi chức danh nhìn tới. Purchasing nhìn đơn hàng trước mắt: tuần này cần năm tấn thép, ai giao kịp, giá có trong khung không, chứng từ có đủ để kế toán thanh toán không. Procurement nhìn danh mục nhà cung cấp trong vài năm: có nên phụ thuộc một nguồn không, nhà cung cấp nào cần đánh giá lại, hợp đồng khung nên có điều khoản gì về giá, về giao trễ.
Ở công ty lớn, hai phần này tách thành hai nhóm. Nhóm procurement chiến lược (strategic procurement, category management) chia theo nhóm hàng, mỗi người phụ trách một nhóm như bao bì, hoá chất, dịch vụ vận tải. Nhóm purchasing vận hành (operational purchasing) đặt đơn theo hợp đồng mà nhóm kia đã ký. Ở công ty nhỏ, một người làm từ đầu đến cuối và chức danh thường ghi gọn "nhân viên mua hàng".
Trong khu vực nhà nước và dự án dùng vốn ngân sách, việc mua sắm đi theo quy định về đấu thầu, có quy trình và chức danh riêng. Bài này chỉ bàn mua hàng trong doanh nghiệp; nếu bạn làm mua sắm theo luật đấu thầu, cần tra văn bản hiện hành và các yêu cầu chứng chỉ nghiệp vụ đấu thầu riêng.
Sơ đồ báo cáo của khối mua hàng
Mua hàng có thể nằm ở ba chỗ khác nhau trong sơ đồ, và chỗ nằm nói lên nhiều điều về quyền của chức danh.
Thứ nhất, dưới giám đốc tài chính: CFO → Trưởng phòng mua hàng → Nhân viên mua hàng. Mô hình này hay gặp ở công ty thương mại, dịch vụ, nơi mua hàng chủ yếu để kiểm soát chi phí.
Thứ hai, dưới khối chuỗi cung ứng: Giám đốc chuỗi cung ứng → Trưởng phòng cung ứng → Chuyên viên tìm nguồn, nhân viên mua hàng, song song với kế hoạch, kho, vận tải. Mô hình này phổ biến ở nhà máy sản xuất và công ty hàng tiêu dùng.
Thứ ba, dưới giám đốc nhà máy, với một nhân viên vật tư mua phụ tùng, vật tư tiêu hao. Ở mô hình này nhân viên mua hàng thường gần gũi với kho và bảo trì hơn là với tài chính.
Dù nằm ở đâu, nguyên tắc kiểm soát nội bộ chung là người đề nghị mua, người duyệt mua, người đặt đơn và người nhận hàng nên là những người khác nhau. Một nhân viên mua hàng kiêm nhận hàng vào kho là dấu hiệu sơ đồ cần xem lại, và cũng là điều nhà tuyển dụng ở công ty lớn sẽ để ý khi đọc CV của bạn.
Một đơn hàng đi qua những chức danh nào
Đi theo một đơn mua giả định giúp thấy rõ mỗi chức danh chạm vào đâu. Công ty TNHH B cần mua thêm thùng carton cho mùa cao điểm.
- Planner chạy kế hoạch nguyên vật liệu, thấy tồn thùng carton không đủ cho đơn tháng sau, tạo đề nghị mua.
- Trưởng bộ phận hoặc người có thẩm quyền duyệt đề nghị trong hạn mức ngân sách.
- Chuyên viên cung ứng kiểm tra hợp đồng khung với hai nhà cung cấp bao bì đã được chọn trong năm, xem giá và năng lực còn trống.
- Nhân viên mua hàng đặt đơn với nhà cung cấp phù hợp, gửi đơn, xác nhận ngày giao, theo dõi đến khi hàng về.
- Thủ kho và QC nhận hàng, đếm, kiểm chất lượng đầu vào, ký phiếu nhập.
- Kế toán công nợ đối chiếu đơn đặt hàng, phiếu nhập kho và hoá đơn trước khi thanh toán.
Nhân viên mua hàng đứng ở bước bốn và theo đơn tới bước sáu. Chuyên viên cung ứng đứng ở bước ba nhưng thực ra công việc chính đã xảy ra nhiều tháng trước, khi chọn hai nhà cung cấp và ký hợp đồng khung. Khi viết CV, hãy kể đúng bước mình làm.
Ghi chức danh mua hàng trên CV, danh thiếp
Bảng dưới đối chiếu các cách ghi thường gặp và cách sửa.
| Đang ghi | Nên ghi khi | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nhân viên mua hàng | Chỉ đặt đơn theo nhà cung cấp có sẵn | Purchasing Executive, Purchaser |
| Nhân viên mua hàng | Có tìm nhà cung cấp mới và đàm phán giá năm | Chuyên viên cung ứng (Procurement Executive) |
| Buyer | Làm ở bán lẻ, chọn mẫu mã và số lượng nhập | Buyer, kèm nhóm hàng: Buyer, đồ gia dụng |
| Thu mua | Mua nông sản trực tiếp từ hộ trồng | Nhân viên thu mua nguyên liệu (Raw Material Buyer) |
| Trưởng phòng mua hàng | Quản người và duyệt đơn trong hạn mức | Purchasing Manager hoặc Procurement Manager |
Danh thiếp mẫu: Ngô Thị Mai — Chuyên viên cung ứng, nhóm bao bì (Procurement Specialist, Packaging) — Công ty TNHH B. Ghi nhóm hàng giúp nhà cung cấp biết bạn là người đúng để chào hàng, và đỡ cho bạn những cuộc gọi chào hàng không liên quan.
Những nhầm lẫn hay gặp
Mảng mua hàng là nơi chức danh hay bị thổi phồng hoặc ghi lệch, phần lớn do dịch máy móc từ tiếng Anh.
- Dịch procurement thành "thu mua". Thu mua mang sắc thái mua nguyên liệu thô, nông sản. Procurement trong công ty sản xuất hay dịch vụ nên là cung ứng hoặc mua sắm.
- Ghi "supply chain" cho người chỉ mua hàng. Chuỗi cung ứng gồm cả kế hoạch, kho, vận tải. Người chỉ làm mua hàng ghi Supply Chain Executive sẽ bị hỏi về tồn kho và vận tải ở vòng phỏng vấn.
- Dùng chữ buyer ở nhà máy như ở bán lẻ. Buyer ở bán lẻ và thời trang có quyền quyết định mẫu mã, số lượng nhập, gần với người quản lý ngành hàng. Buyer ở nhà máy chỉ là người đặt đơn cho một nhóm vật tư.
- Giấu phần đàm phán. Nhiều người làm cung ứng thật nhưng chức danh công ty đặt là "nhân viên mua hàng". CV nên giữ tên trên hợp đồng và thêm phạm vi: Nhân viên mua hàng (phụ trách tìm nguồn và đàm phán hợp đồng năm cho nhóm hoá chất).
Khi nghi ngờ, quay lại câu hỏi gốc: bạn có quyền chọn nhà cung cấp không? Có thì phần việc của bạn đã vượt khỏi mua hàng giao dịch. Không có, nhưng bạn theo đơn rất kỹ, giữ được ngày giao và chứng từ sạch, thì cứ ghi nhân viên mua hàng một cách tự tin: đó là chức danh có giá trị riêng, không cần đội lốt cung ứng.
Các cấp chức danh trong khối cung ứng
Ở công ty vừa và lớn, mảng mua hàng có đủ tầng như mọi phòng ban khác. Tên gọi tiếng Anh dưới đây là phổ biến ở công ty đa quốc gia tại Việt Nam, còn công ty Việt thường dùng tên tiếng Việt ở cột đầu.
| Tiếng Việt | Tiếng Anh thường gặp | Phạm vi |
|---|---|---|
| Nhân viên mua hàng | Purchasing assistant, purchaser | Đặt đơn, theo dõi giao, đối chiếu chứng từ |
| Chuyên viên cung ứng | Procurement executive, procurement specialist | Tìm nguồn, đàm phán, quản lý một nhóm nhà cung cấp |
| Quản lý ngành hàng mua | Category manager, category buyer | Chiến lược mua cho một nhóm hàng lớn, nhiều nhà máy |
| Trưởng phòng mua hàng, cung ứng | Purchasing manager, procurement manager | Quản đội mua hàng, duyệt đơn và hợp đồng trong hạn mức |
| Giám đốc cung ứng | Head of procurement, procurement director | Chính sách mua, danh mục nhà cung cấp chiến lược |
| Giám đốc mua hàng cấp tập đoàn | Chief procurement officer (CPO) | Toàn bộ chi tiêu mua ngoài của tập đoàn |
Chức danh CPO chỉ có ở tập đoàn lớn, và thường đứng ngang hàng với các giám đốc khối khác trong ban điều hành. Ở công ty vài trăm người, người cao nhất của mảng này là trưởng phòng mua hàng, báo cáo cho giám đốc tài chính hoặc giám đốc chuỗi cung ứng.
Một điểm hay bị hỏi trong phỏng vấn là hạn mức duyệt. Chức danh càng cao, hạn mức được tự duyệt đơn mua càng lớn, và số tiền đó do quy chế công ty quyết. Khi viết CV, có thể ghi "được uỷ quyền duyệt đơn mua trong hạn mức của phòng" thay cho con số cụ thể, vừa đúng vừa không lộ thông tin nội bộ của chủ cũ.
Câu hỏi thường gặp
Mua hàng và cung ứng cái nào cao hơn?
Không phải chuyện cao thấp mà là phạm vi. Cung ứng bao gồm mua hàng cùng với tìm nguồn, đánh giá nhà cung cấp và hợp đồng. Trong một phòng, trưởng phòng cung ứng thường quản cả nhân viên mua hàng.
Purchasing executive dịch là gì?
Dịch tự nhiên là nhân viên mua hàng hoặc chuyên viên mua hàng. Chữ executive trong tin tuyển dụng ở Việt Nam thường chỉ cấp nhân viên có kinh nghiệm, không phải cấp điều hành như trong tiếng Anh ở một số nước.
Nhân viên vật tư có phải là nhân viên mua hàng không?
Ở công trình và nhà máy, nhân viên vật tư thường làm cả mua lẫn theo dõi vật tư tại kho hoặc công trường. Phạm vi rộng hơn mua hàng nhưng hẹp hơn cung ứng chiến lược, nên mô tả rõ trên CV.
Sourcing và procurement khác nhau thế nào?
Sourcing là một phần của procurement, tập trung vào tìm và chọn nhà cung cấp. Procurement bao gồm cả sourcing, đàm phán, hợp đồng, đặt đơn và quản lý nhà cung cấp về sau.
Làm mua sắm ở cơ quan nhà nước có ghi giống doanh nghiệp không?
Không giống. Mua sắm dùng vốn nhà nước đi theo quy định về đấu thầu với quy trình và yêu cầu nghiệp vụ riêng. Chức danh và chứng chỉ liên quan cần tra theo văn bản hiện hành của lĩnh vực đấu thầu.
Có nên ghi buyer trên danh thiếp không?
Nên nếu công ty bạn dùng chữ này và người nhận danh thiếp là nhà cung cấp quốc tế. Hãy kèm nhóm hàng phụ trách, vì chữ buyer đứng một mình quá rộng và dễ bị hiểu là khách mua lẻ.