Kỹ sư (engineer) là người thiết kế, tính toán, chọn phương án kỹ thuật và chịu trách nhiệm về sự đúng đắn của phương án đó. Kỹ thuật viên (technician) là người lắp đặt, vận hành, đo kiểm, bảo trì, sửa chữa theo phương án và quy trình đã có. Giám sát kỹ thuật kiểm tra việc làm ngoài hiện trường có đúng thiết kế, đúng quy chuẩn không.
Ranh giới trên đúng cho cơ khí, điện, xây dựng, điện tử, viễn thông và hầu hết ngành kỹ thuật. Nhưng trên giấy tờ ở Việt Nam, hai chữ kỹ sư và kỹ thuật viên còn dính tới văn bằng, và chữ "giám sát" có lúc là chức danh, có lúc đòi chứng chỉ hành nghề. Phần dưới tách từng lớp nghĩa đó.
Bảng phân biệt theo phần việc
Lấy một hệ thống điều hoà trung tâm cho toà nhà văn phòng làm ví dụ chung để thấy mỗi người làm phần nào.
| Chức danh | Tiếng Anh | Làm gì với hệ thống điều hoà | Chịu trách nhiệm về |
|---|---|---|---|
| Kỹ sư thiết kế (cơ điện) | Design engineer (MEP engineer) | Tính tải lạnh, chọn công suất máy, vẽ đường ống, gió | Hệ thống đủ mát, đúng tiêu chuẩn, đúng chi phí |
| Kỹ sư hiện trường | Site engineer | Đọc bản vẽ, chỉ đạo đội thi công, xử lý chỗ bản vẽ không khớp thực tế | Thi công đúng thiết kế, đúng tiến độ |
| Giám sát kỹ thuật | Supervisor / inspector | Kiểm từng hạng mục, nghiệm thu, lập biên bản | Phần đã làm đạt yêu cầu trước khi chuyển bước |
| Kỹ thuật viên lắp đặt | Installation technician | Lắp máy, nối ống, đấu điện, chạy thử theo quy trình | Lắp đúng kỹ thuật, an toàn |
| Kỹ thuật viên bảo trì | Maintenance technician | Vệ sinh, thay lọc, đo áp suất, sửa khi hỏng | Hệ thống chạy ổn sau bàn giao |
Nhìn cột cuối sẽ thấy kỹ sư chịu trách nhiệm về "đúng hay sai" của phương án, còn kỹ thuật viên chịu trách nhiệm về "làm có đúng không" của việc thực hiện. Cả hai đều cần tay nghề; khác nhau ở loại câu hỏi phải trả lời.
Hai lớp nghĩa của chữ kỹ sư và kỹ thuật viên ở Việt Nam
Lớp văn bằng. Kỹ sư là văn bằng của nhiều chương trình đại học kỹ thuật. Kỹ thuật viên thường gắn với người học trung cấp, cao đẳng ngành kỹ thuật theo hệ thống giáo dục nghề nghiệp. Hai văn bằng này ghi ở mục học vấn.
Lớp chức danh công việc. Doanh nghiệp đặt chức danh theo vị trí: một người tốt nghiệp kỹ sư có thể vào làm ở vị trí kỹ thuật viên vận hành, và một kỹ thuật viên lâu năm có thể được giao vị trí mang chữ kỹ sư nếu làm được việc thiết kế, tính toán. Chức danh ghi ở hợp đồng và mục kinh nghiệm.
Hai lớp không bắt buộc trùng nhau. Lẫn hai lớp là lỗi phổ biến nhất. Bạn có bằng kỹ sư cơ khí mà đang làm vận hành máy thì CV vẫn ghi đúng: học vấn là kỹ sư cơ khí, chức danh là kỹ thuật viên vận hành. Không có gì xấu; ghi lệch mới là vấn đề.
Ở khu vực nhà nước. Kỹ sư, kỹ thuật viên còn là chức danh nghề nghiệp viên chức hoặc ngạch có hạng riêng. Phần này theo quy định về viên chức, công chức đang thay đổi, nên khi cần ghi trên hồ sơ nhà nước, tra văn bản hiện hành của ngành.
Giám sát kỹ thuật: chức danh hay chứng chỉ
Trong nhà máy, "giám sát kỹ thuật" thường là một chức danh nội bộ: người theo dõi một ca hay một dây chuyền, kiểm tra kỹ thuật viên làm đúng quy trình, xử lý sự cố nhỏ, báo lên kỹ sư khi có vấn đề vượt quá. Tiếng Anh tương ứng là technical supervisor hoặc shift supervisor, tuỳ phạm vi.
Trong xây dựng, chữ giám sát mang thêm nghĩa pháp lý. Người làm giám sát thi công xây dựng công trình theo luật về xây dựng hiện hành, ở nhiều hạng công trình, cần chứng chỉ hành nghề phù hợp. Ở đây, giám sát là người đại diện cho chủ đầu tư hoặc đơn vị tư vấn giám sát, kiểm tra nhà thầu, ký biên bản nghiệm thu. Một kỹ sư hiện trường của nhà thầu và một kỹ sư giám sát của bên tư vấn có thể cùng đứng ở một công trường, nhưng làm việc cho hai phía khác nhau.
Vì vậy, khi ghi CV trong ngành xây dựng, đừng ghi chung "giám sát công trình". Ghi rõ bạn làm giám sát cho bên nào: Kỹ sư giám sát, đơn vị tư vấn giám sát, công trình nhà xưởng 8.000 mét vuông hoặc Kỹ sư hiện trường, nhà thầu thi công. Nếu có chứng chỉ hành nghề, ghi hạng và lĩnh vực ở mục chứng chỉ; quy định về chứng chỉ thay đổi theo thời gian, nên kiểm lại thời hạn trước khi ghi.
Bảng dịch Việt–Anh theo ngành
Dưới đây là các chức danh kỹ thuật hay gặp trong ba ngành lớn, kèm chữ tiếng Anh thông dụng. Cách dùng có thể khác giữa công ty theo chuẩn Mỹ, chuẩn Anh hay chuẩn Nhật.
| Tiếng Việt | Tiếng Anh thông dụng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Kỹ sư cơ khí | Mechanical engineer | Thiết kế máy, kết cấu cơ khí, hệ thống truyền động |
| Kỹ sư điện | Electrical engineer | Hệ thống điện công trình, điện công nghiệp; khác kỹ sư điện tử (electronics engineer) |
| Kỹ sư xây dựng | Civil engineer / structural engineer | Civil rộng hơn; structural là kỹ sư kết cấu |
| Kỹ sư cơ điện công trình | MEP engineer | MEP: mechanical, electrical, plumbing, tức cơ, điện, cấp thoát nước |
| Kỹ thuật viên bảo trì | Maintenance technician | Ở nhà máy theo chuẩn Nhật hay gọi nhân viên bảo trì |
| Thợ điện | Electrician | Khác kỹ thuật viên điện ở chỗ thiên về tay nghề lắp đặt |
| Kỹ sư hiện trường | Site engineer / field engineer | Field engineer còn dùng cho kỹ sư lắp đặt thiết bị tại chỗ khách hàng |
Một lưu ý riêng: ở một số nước, chữ engineer gắn với giấy phép hành nghề, và thợ hay kỹ thuật viên không được tự gọi mình là engineer. Khi dịch hồ sơ đi nước ngoài, giữ technician cho vị trí kỹ thuật viên, đừng nâng lên engineer cho đẹp.
Sơ đồ báo cáo ở công trường và nhà máy
Hai môi trường phổ biến nhất của các chức danh này có chuỗi báo cáo khác nhau:
- Công trường, phía nhà thầu: công nhân, thợ → tổ trưởng → kỹ sư hiện trường → chỉ huy trưởng công trường → giám đốc dự án của nhà thầu.
- Công trường, phía tư vấn giám sát: kỹ sư giám sát → giám sát trưởng → giám đốc đơn vị tư vấn; làm việc với đại diện chủ đầu tư.
- Nhà máy: kỹ thuật viên vận hành, bảo trì → giám sát ca hoặc trưởng nhóm kỹ thuật → kỹ sư bảo trì hoặc trưởng bộ phận bảo trì → quản đốc hoặc giám đốc kỹ thuật nhà máy.
- Phòng thiết kế: kỹ sư thiết kế → kỹ sư chủ trì bộ môn (cơ, điện, kết cấu) → chủ nhiệm thiết kế → giám đốc kỹ thuật.
Chỗ hay nhầm: giám sát ca ở nhà máy nằm trên kỹ thuật viên nhưng có thể dưới kỹ sư, còn kỹ sư giám sát ở công trường lại thuộc một tổ chức khác hẳn với kỹ sư hiện trường của nhà thầu. Cùng chữ giám sát mà hai vị trí trên sơ đồ không liên quan nhau. Người làm nhân sự khi soạn sơ đồ nên ghi tên tổ chức bên cạnh chức danh giám sát để người mới không đi nhầm cửa khi cần ký biên bản.
Ghi đúng trên CV, hợp đồng, danh thiếp
Một số tình huống hay gặp và cách ghi:
| Tình huống | Nên ghi | Tránh |
|---|---|---|
| Bằng kỹ sư, làm vận hành máy | Học vấn: Kỹ sư cơ khí; chức danh: Kỹ thuật viên vận hành | Ghi chức danh là kỹ sư khi hợp đồng ghi kỹ thuật viên |
| Kỹ thuật viên lâu năm được giao tính toán, cải tiến | Giữ chức danh hợp đồng; mô tả: đề xuất và tính toán cải tiến khuôn, giảm phế phẩm | Tự ghi kỹ sư khi chưa được bổ nhiệm |
| Kỹ sư giám sát bên tư vấn | Kỹ sư giám sát · Công ty Tư vấn B | Chỉ ghi "giám sát công trình" |
| Danh thiếp tiếng Anh của kỹ thuật viên bảo trì | Phan Văn Tài · Maintenance Technician | Maintenance Engineer khi không làm phần kỹ sư |
| Kỹ sư điện công trình | Kỹ sư điện (MEP) · Nhà thầu cơ điện C | Ghi lẫn kỹ sư điện tử |
Nguyên tắc chung: văn bằng ở mục học vấn, chức danh ở mục kinh nghiệm, chứng chỉ hành nghề ở mục chứng chỉ, mỗi thứ khớp với giấy tờ của nó. Người kiểm tra lý lịch đối chiếu ba chỗ này với nhau, và một chỗ lệch là đủ để hồ sơ bị gác lại.
Tự hỏi để biết nên ghi kỹ sư hay kỹ thuật viên
Khi doanh nghiệp chưa có hệ chức danh rõ, hoặc bạn đang soạn CV cho vị trí ở công ty nước ngoài, mấy câu sau giúp chọn chữ đúng với việc thật:
- Bạn có tự tính toán, chọn thông số, vẽ hoặc duyệt bản vẽ, và chịu trách nhiệm nếu phương án sai không? Có thì phần việc của bạn là của kỹ sư.
- Bạn làm theo bản vẽ, quy trình đã có, và giỏi ở chỗ lắp, đo, sửa nhanh và chính xác? Đó là kỹ thuật viên, một nghề có tay nghề riêng chứ không phải bậc thấp hơn.
- Bạn kiểm tra việc người khác làm có đúng thiết kế không, ký biên bản, có quyền dừng một hạng mục? Đó là giám sát; xem thêm bạn giám sát cho phía nào.
- Bạn vừa tính toán cải tiến vừa trực tiếp sửa máy? Chọn chữ theo phần chiếm nhiều thời gian hơn, phần còn lại ghi ở mô tả.
Ở công ty theo chuẩn Nhật, hai chữ này hay được chia rất rõ, và chuyển từ kỹ thuật viên sang kỹ sư thường cần một kỳ đánh giá. Ở công ty nhỏ trong nước, chữ kỹ sư đôi khi được dùng rộng cho cả người làm việc kỹ thuật viên. Khi chuyển việc, mô tả việc thật sẽ cứu bạn khỏi chuyện chức danh hai nơi không khớp nhau.
Câu hỏi thường gặp
Kỹ thuật viên tiếng Anh là gì?
Thông dụng nhất là technician, thường kèm lĩnh vực: maintenance technician, electrical technician, lab technician. Không nên dịch thành engineer, vì ở nhiều nước đó là chức danh khác, đôi khi gắn với giấy phép hành nghề.
Có bằng kỹ sư thì có phải luôn ghi là kỹ sư không?
Không. Văn bằng ghi ở mục học vấn, còn chức danh ghi theo vị trí công ty giao. Có bằng kỹ sư mà làm vị trí kỹ thuật viên thì chức danh vẫn là kỹ thuật viên.
Site engineer khác kỹ sư giám sát thế nào?
Site engineer, kỹ sư hiện trường, thường làm cho nhà thầu, chỉ đạo thi công. Kỹ sư giám sát làm cho chủ đầu tư hoặc đơn vị tư vấn giám sát, kiểm tra và nghiệm thu việc của nhà thầu. Hai người làm cho hai phía khác nhau.
Làm giám sát thi công xây dựng có cần chứng chỉ không?
Ở nhiều hạng công trình thì cần chứng chỉ hành nghề phù hợp theo luật về xây dựng. Quy định về hạng, lĩnh vực và thời hạn chứng chỉ có thay đổi, nên bạn tra văn bản hiện hành trước khi nhận việc hoặc ghi lên hồ sơ.
MEP engineer là gì?
MEP là mechanical, electrical, plumbing, tức cơ khí, điện và cấp thoát nước trong công trình. MEP engineer là kỹ sư cơ điện công trình, thiết kế hoặc thi công các hệ thống điều hoà, điện, nước, phòng cháy trong toà nhà.
Kỹ thuật viên có lên được kỹ sư không?
Về chức danh trong doanh nghiệp thì có, nếu làm được việc thiết kế, tính toán và được bổ nhiệm. Về văn bằng thì cần học chương trình tương ứng. Ở khu vực nhà nước, chuyển chức danh nghề nghiệp có điều kiện riêng, cần tra quy định hiện hành.