PM có hai nghĩa: project manager (quản lý dự án, lo tiến độ, phạm vi, nguồn lực) và product manager (quản lý sản phẩm, lo làm ra thứ người dùng cần và doanh nghiệp thu được giá trị). PO, product owner, là người quyết định thứ tự ưu tiên công việc cho một nhóm Scrum. Scrum master giữ cho nhóm làm việc đúng cách và gỡ trở ngại, không giao việc cho ai.
Ở nhiều công ty, nhất là công ty gia công, một người PM gánh cả ba vai. Ở công ty sản phẩm lớn, ba vai trò tách rõ và mỗi người có quyền khác nhau. Bài này đặt chúng cạnh nhau để bạn đọc đúng tin tuyển dụng và ghi đúng chức danh của mình.
Chữ PM có hai nghĩa, phải hỏi lại trước khi trả lời
Project manager. Quản lý dự án: một dự án có điểm bắt đầu và kết thúc, có ngân sách, có hợp đồng. Câu hỏi của project manager là "giao đúng phạm vi, đúng hạn, trong chi phí chưa?". Chức danh này có ở mọi ngành: xây dựng, sự kiện, sản xuất, không riêng phần mềm.
Product manager. Quản lý sản phẩm: một sản phẩm sống lâu dài, không có ngày kết thúc. Câu hỏi của product manager là "làm cái gì thì người dùng thật sự cần, và doanh nghiệp có lợi gì?". Chức danh này phổ biến ở công ty làm sản phẩm của chính mình.
Cách nhận ra trên tin tuyển dụng. Tin nhắc đến "tiến độ", "ngân sách", "khách hàng", "báo cáo dự án", "rủi ro dự án" là project manager. Tin nhắc đến "nghiên cứu người dùng", "lộ trình sản phẩm", "chỉ số tăng trưởng", "đối thủ" là product manager.
Trên giấy tờ. Không bao giờ ghi tắt "PM" trên hợp đồng, danh thiếp hay CV. Ghi đủ Project Manager hoặc Product Manager, tiếng Việt Quản lý dự án hoặc Quản lý sản phẩm. Hai chức danh dẫn tới hai hướng nghề khác hẳn.
Bảng phân biệt bốn vai trò
Bảng dưới so bốn vai trò theo câu hỏi chính, quyền quyết định và thước đo thành công. Đây là mô hình chuẩn; thực tế từng công ty có thể pha trộn.
| Vai trò | Câu hỏi chính | Có quyền quyết định gì | Được đánh giá bằng |
|---|---|---|---|
| Project manager | Có giao đúng hạn, đúng phạm vi, đúng chi phí không? | Kế hoạch, phân bổ nguồn lực, xử lý thay đổi phạm vi | Dự án hoàn thành, khách nghiệm thu, chi phí trong dự toán |
| Product manager | Nên làm gì để người dùng và doanh nghiệp cùng được lợi? | Hướng đi và lộ trình sản phẩm | Người dùng dùng nhiều hơn, doanh thu hoặc chỉ số sản phẩm tăng |
| Product owner | Nhóm nên làm gì trong đợt tới, theo thứ tự nào? | Thứ tự trong danh sách việc, chấp nhận hay trả lại tính năng | Mỗi đợt giao được phần có giá trị nhất |
| Scrum master | Nhóm có làm việc trơn tru, đúng cách không? | Cách tổ chức các buổi họp Scrum, không quyết định nội dung việc | Nhóm ít bị tắc, nhịp giao đều, tự tổ chức tốt hơn |
Điểm hay bị hiểu sai nhất: Scrum master không phải trưởng nhóm. Trong khung Scrum, không ai trong nhóm phát triển là cấp trên của ai; Scrum master phục vụ nhóm, gỡ trở ngại, huấn luyện cách làm. Nếu "Scrum master" ở công ty bạn giao việc và đánh giá người, thì đó là một trưởng nhóm mang tên khác.
Product owner và product manager: hai chữ gần nhau nhất
Product owner sinh ra từ khung Scrum, là một vai trò trong nhóm: người giữ danh sách việc của nhóm, sắp thứ tự ưu tiên, viết hoặc duyệt câu chuyện người dùng và chấp nhận kết quả cuối mỗi đợt. Product manager là một chức danh nghề nghiệp rộng hơn, lo cả chiến lược sản phẩm, nghiên cứu thị trường, làm việc với kinh doanh và tiếp thị.
Ở công ty nhỏ, product manager thường kiêm luôn product owner cho nhóm của mình. Ở công ty lớn, một product manager lo hướng đi của cả một mảng sản phẩm, dưới đó có vài product owner, mỗi người gắn với một nhóm phát triển và lo chi tiết hằng ngày. Nói gọn: product manager nhìn xa vài quý, product owner nhìn gần vài tuần.
Ở công ty gia công, product owner thường là người phía khách hàng. Đội phía Việt Nam có project manager hoặc BA làm việc với product owner đó. Khi ghi CV, nếu bạn là người phía công ty gia công làm thay một phần việc của PO, đừng tự ghi mình là Product Owner; ghi chức danh thật và nói rõ "phối hợp với PO phía khách hàng, đề xuất ưu tiên".
Sơ đồ báo cáo ở hai kiểu công ty
Vị trí của bốn vai trò này khác hẳn giữa công ty gia công và công ty sản phẩm.
- Công ty gia công: lập trình viên, tester, BA → project manager → delivery manager hoặc giám đốc khối → giám đốc điều hành. Product owner nằm phía khách hàng. Scrum master nếu có thường là một thành viên kiêm, hoặc chính project manager kiêm.
- Công ty sản phẩm: product owner → product manager → trưởng bộ phận sản phẩm (head of product) → giám đốc sản phẩm. Lập trình viên báo cáo cho engineering manager, không báo cáo cho product owner.
- Scrum master ở công ty sản phẩm: báo cáo cho một agile coach hoặc trưởng bộ phận phương pháp làm việc, có khi cho engineering manager; phục vụ một đến ba nhóm.
- Quan hệ ngang: product owner, tech lead, scrum master là bộ ba của một nhóm; ba người ngang hàng, mỗi người giữ một phần quyết định.
Người vẽ sơ đồ tổ chức hay mắc lỗi đặt lập trình viên dưới product owner. Product owner quyết định "làm gì", nhưng không quản lý "ai làm thế nào". Đặt sai sẽ làm người trong nhóm không biết ai là người đánh giá mình.
Khi một người gánh cả ba: chuyện của công ty gia công
Ở dự án gia công mười người, rất thường gặp một anh project manager vừa lập kế hoạch, vừa sắp ưu tiên khi khách không rõ ràng, vừa chủ trì họp hằng ngày. Về công việc, cách làm này chạy được. Vấn đề chỉ phát sinh khi ghi chức danh: người đó sau ba năm có CV ghi "PM / PO / Scrum Master", và khi nộp vào công ty sản phẩm, người tuyển không biết bạn mạnh ở mảng nào.
Cách ghi gọn hơn là giữ một chức danh chính khớp hợp đồng, sau đó liệt kê phần việc kiêm bằng con số. Ví dụ: Project Manager, dự án ứng dụng đặt lịch khám cho khách hàng Nhật, nhóm 12 người; kiêm điều phối Scrum, chủ trì họp lập kế hoạch và họp nhìn lại mỗi hai tuần; đề xuất ưu tiên cho product owner phía khách hàng. Người đọc thấy ngay phạm vi thật.
Còn nếu bạn làm nhân sự và đang đặt chức danh cho vị trí kiểu này, chọn chữ theo phần việc chiếm nhiều thời gian nhất và theo người chịu trách nhiệm kết quả. Phần lớn trường hợp đó là project manager.
Một dấu hiệu cho thấy đã đến lúc tách vai trò: project manager bắt đầu phải chọn giữa việc gặp khách để chốt phạm vi và việc ngồi họp hằng ngày với nhóm. Khi dự án có từ hai nhóm Scrum trở lên, đặt một người riêng giữ nhịp Scrum và để project manager lo khách hàng, hợp đồng, rủi ro thường giúp cả hai phần việc được làm tử tế hơn.
Tự hỏi để chọn đúng chữ cho mình
Trả lời từng câu và đếm xem câu nào bạn "có" rõ nhất:
- Bạn có chịu trách nhiệm với khách hàng hoặc cấp trên về ngày giao và chi phí không? Có thì phần lớn công việc của bạn là project manager.
- Bạn có quyết định tính năng nào được làm trong quý tới, dựa trên nghiên cứu người dùng và số liệu không? Có thì bạn đang làm product manager.
- Bạn có quyền nói "tính năng này chưa đạt, chưa nhận" vào cuối mỗi đợt, và quyết định thứ tự danh sách việc của một nhóm không? Có thì bạn đang làm product owner.
- Việc chính của bạn là chủ trì các buổi họp Scrum, gỡ trở ngại, huấn luyện nhóm làm việc tự chủ hơn, mà không giao việc cho ai? Đó là Scrum master.
- Nếu hai câu trở lên đều "có" ngang nhau, giữ chức danh trên hợp đồng và ghi phần kiêm nhiệm ở dòng mô tả.
Chứng chỉ Scrum hay chứng chỉ quản lý dự án là thứ hỗ trợ, không thay chức danh. Có chứng chỉ Scrum master nhưng công ty giao việc project manager thì chức danh vẫn là project manager.
Bảng dịch Việt–Anh và mẫu ghi danh thiếp
Các chức danh quanh sản phẩm và dự án có nhiều cách dịch. Bảng dưới gom các cách dùng được trên giấy tờ tiếng Việt, kèm một mẫu danh thiếp cho từng vai trò. Tên người và công ty là giả định.
| Tiếng Anh | Tiếng Việt nên dùng | Mẫu dòng trên danh thiếp |
|---|---|---|
| Project Manager | Quản lý dự án | Hoàng Đức Long · Quản lý dự án · Khối phát triển phần mềm |
| Senior Project Manager / Delivery Manager | Quản lý dự án cấp cao / Quản lý giao hàng dự án | Quản lý dự án cấp cao · Phụ trách khách hàng khu vực châu Âu |
| Product Manager | Quản lý sản phẩm | Nguyễn Khánh Linh · Quản lý sản phẩm · Ứng dụng đặt xe |
| Product Owner | Người phụ trách sản phẩm (hoặc giữ nguyên tiếng Anh) | Product Owner · Nhóm thanh toán |
| Scrum Master | Giữ nguyên tiếng Anh; nếu bắt buộc dịch: người điều phối Scrum | Scrum Master · Nhóm ứng dụng di động |
| Head of Product | Trưởng bộ phận sản phẩm | Trưởng bộ phận sản phẩm · Công ty Cổ phần B |
Hai lỗi hay gặp trên danh thiếp: dịch Product Owner thành "chủ sở hữu sản phẩm", nghe như người nắm quyền sở hữu tài sản; và dịch Project Manager thành "giám đốc dự án" khi công ty có cả chức giám đốc dự án ở cấp trên. Nếu công ty đã có một chức danh dịch sẵn trong quy chế, dùng đúng chữ đó cho thống nhất. Trên danh thiếp hai mặt, giữ cùng một cấp ở cả hai mặt; đừng để mặt Việt ghi "giám đốc" còn mặt Anh ghi "manager".
Câu hỏi thường gặp
PM trong công ty phần mềm là project manager hay product manager?
Có thể là cả hai. Công ty gia công thường dùng PM cho project manager, công ty sản phẩm thường dùng cho product manager. Đọc phần mô tả công việc hoặc hỏi lại, và khi tự ghi thì luôn viết đủ chữ.
Scrum master có phải là trưởng nhóm không?
Không. Scrum master phục vụ nhóm: tổ chức các buổi họp, gỡ trở ngại, giúp nhóm làm đúng cách. Họ không giao việc, không đánh giá hiệu suất. Ở nhiều công ty Việt Nam, vai trò này hay bị gộp vào trưởng nhóm hoặc project manager.
Product owner dịch sang tiếng Việt là gì?
Chưa có từ thống nhất. Các cách hay gặp là người phụ trách sản phẩm hoặc chủ sản phẩm. Trên giấy tờ tiếng Việt, nhiều công ty giữ nguyên Product Owner và giải thích ở phần mô tả công việc.
Product owner có quản lý lập trình viên không?
Không. Product owner quyết định nhóm làm gì và theo thứ tự nào, còn ai làm, làm thế nào là việc của nhóm phát triển. Đánh giá lập trình viên thuộc về engineering manager hoặc trưởng nhóm.
Project manager có cần biết lập trình không?
Không bắt buộc, nhưng project manager trong dự án phần mềm hiểu được cách làm phần mềm sẽ ước lượng sát hơn, nói chuyện với kỹ sư dễ hơn và ít hứa với khách những điều không làm được.
Có được ghi PM, PO, Scrum master cùng lúc trên CV không?
Không nên. Chọn một chức danh chính khớp hợp đồng, phần kiêm nhiệm ghi ở dòng mô tả kèm quy mô và thời gian. Người đọc cần biết bạn mạnh nhất ở vai trò nào.