QC (quality control, kiểm soát chất lượng) là người kiểm tra sản phẩm và bán thành phẩm để phát hiện hàng lỗi trước khi nó đi tiếp; QA (quality assurance, đảm bảo chất lượng) là người dựng và giữ cái hệ thống quy trình, tiêu chuẩn, hồ sơ để hàng lỗi ít xuất hiện ngay từ đầu. Nói gọn theo cách dân xưởng hay nói: QC soi hàng, QA soi cách làm ra hàng.
Hai chức danh này lẫn nhau vì ở nhà máy nhỏ một người làm cả hai, còn tin tuyển dụng thì ghi tuỳ thói quen của người soạn. Phần dưới giải nghĩa từng chức danh, các biến thể hay gặp như IQC, IPQC, OQC, QE, QMS, chỗ đứng trong sơ đồ, và cách tự xác định bạn nên ghi QC hay QA trên CV, danh thiếp.
QC và QA khác nhau ở năm điểm nào
Cách nhanh nhất để phân biệt là nhìn vào thứ người đó cầm trong tay mỗi ngày. Bảng dưới so theo năm tiêu chí mà người làm nhân sự trong nhà máy thường dùng khi xếp chức danh.
| Tiêu chí | QC (quality control) | QA (quality assurance) |
|---|---|---|
| Đối tượng chính | Sản phẩm, nguyên liệu, bán thành phẩm | Quy trình, hệ thống, hồ sơ, nhà cung cấp |
| Thời điểm làm việc | Trong và sau khi sản xuất | Trước khi sản xuất và xuyên suốt, kể cả đánh giá định kỳ |
| Dụng cụ quen tay | Thước cặp, cân, máy đo, mẫu chuẩn, bảng lấy mẫu | Quy trình viết, biểu mẫu, kế hoạch đánh giá nội bộ, báo cáo khắc phục |
| Câu hỏi hay đặt | Lô hàng này đạt hay không đạt? | Vì sao lỗi này lặp lại và phải sửa quy trình ở đâu? |
| Nơi làm việc chủ yếu | Chuyền, khu kiểm hàng, phòng thí nghiệm | Văn phòng chất lượng, đi đánh giá chuyền và nhà cung cấp |
Một mẹo dễ nhớ: nếu bỏ người đó đi một ngày mà hàng lỗi lọt ra ngay chiều hôm đó, người đó làm QC. Nếu bỏ đi một ngày không ai thấy gì, nhưng bỏ đi ba tháng thì hồ sơ rối, khách hàng đến đánh giá không qua, lỗi cũ quay lại, người đó làm QA.
Đây là phân biệt theo việc, không theo cấp. Một nhân viên QA mới ra trường vẫn là QA, một trưởng nhóm QC mười năm kinh nghiệm vẫn là QC. Cấp bậc nằm ở chữ đứng trước, như nhân viên, trưởng nhóm, trưởng phòng.
Các biến thể tên gọi trong phòng chất lượng
Nhà máy có khách hàng nước ngoài thường chia nhỏ QC theo công đoạn và thêm vài chức danh kỹ thuật. Đọc tin tuyển dụng mà gặp những chữ viết tắt sau thì hiểu như bảng dưới.
| Viết tắt | Đầy đủ tiếng Anh | Nghĩa và việc chính |
|---|---|---|
| IQC | Incoming quality control | Kiểm nguyên liệu, linh kiện đầu vào khi nhà cung cấp giao hàng |
| IPQC | In-process quality control | Kiểm trong quá trình, đi chuyền lấy mẫu theo giờ, chặn lỗi giữa công đoạn |
| OQC hoặc FQC | Outgoing hoặc final quality control | Kiểm thành phẩm trước khi đóng gói, xuất hàng |
| QE | Quality engineer | Kỹ sư chất lượng: phân tích nguyên nhân lỗi, làm việc với kỹ thuật để sửa gốc |
| SQE | Supplier quality engineer | Kỹ sư chất lượng nhà cung cấp: đánh giá, hỗ trợ nhà cung cấp cải tiến |
| QMS | Quality management system | Người lo hệ thống quản lý chất lượng, hồ sơ chứng nhận, đánh giá nội bộ |
| QA/QC | Quality assurance and control | Ghi gộp, thường gặp ở nhà máy nhỏ hoặc công trường xây dựng |
QE nằm ở giữa: làm việc với sản phẩm như QC nhưng mục tiêu là sửa gốc như QA. Ở công ty Mỹ, QE thường là chức danh kỹ sư có bằng kỹ thuật; ở nhiều xưởng trong nước, chữ QE đôi khi dùng cho người QC lâu năm được nâng lên, nên đọc kỹ phần việc chứ đừng chỉ đọc chữ.
QC và QA đứng ở đâu trong sơ đồ nhà máy
Sơ đồ phổ biến ở nhà máy vừa có một phòng chất lượng độc lập với sản xuất. Chuỗi báo cáo thường như sau: nhân viên IPQC → trưởng nhóm QC → trưởng phòng chất lượng → giám đốc nhà máy, và nhân viên QA → trưởng phòng chất lượng → giám đốc nhà máy. Ở doanh nghiệp lớn có thêm tầng giám đốc chất lượng báo cáo thẳng lên tổng giám đốc.
Lý do QC không báo cáo cho quản đốc sản xuất rất thực tế: người bị đo không nên quản người đo. Nếu IPQC báo cáo cho quản đốc, cuối tháng chạy sản lượng thì lô hàng giáp ranh rất dễ được "cho qua". Nhiều nhà máy làm hàng xuất khẩu bị khách hàng yêu cầu đúng điểm này khi đánh giá nhà cung cấp.
Ngoại lệ hay gặp là xưởng nhỏ dưới năm mươi người: một chị QC kiêm luôn QA, báo cáo thẳng cho chủ xưởng. Lúc ấy chức danh nên ghi là Nhân viên QA/QC hoặc Phụ trách chất lượng, không nên ghi trưởng phòng khi không có phòng nào. Ở công trường xây dựng, chữ QA/QC gần như luôn đi đôi, và người giữ chức danh này báo cáo cho chỉ huy trưởng công trường hoặc phòng kỹ thuật công ty.
Tự xác định bạn là QC hay QA bằng sáu câu hỏi
Phần lớn giờ làm của bạn ở đâu? Trên chuyền và khu kiểm hàng thì nghiêng về QC. Ở bàn làm việc với quy trình, biểu mẫu, báo cáo đánh giá thì nghiêng về QA.
Chữ ký của bạn quyết định điều gì? Ký "đạt" hoặc "không đạt" cho một lô hàng là quyền của QC. Ký ban hành một quy trình, một hướng dẫn công việc mới là việc của QA.
Khi có lỗi lặp lại, ai được giao viết báo cáo khắc phục? Nếu là bạn, phần việc của bạn có chất QA hoặc QE, dù chức danh đang ghi là QC.
Bạn có đi đánh giá nhà cung cấp hoặc chuẩn bị cho khách đến đánh giá không? Có thì đó là việc QA. Nhiều người làm QC ba năm mà chưa từng tham gia, và điều đó không sai.
Bạn có giữ hồ sơ chứng nhận hệ thống chất lượng không? Người giữ, cập nhật và trả lời khi tổ chức chứng nhận đến đánh giá gần như luôn là QA hoặc QMS.
Nếu sản lượng tăng gấp đôi, công ty cần thêm người như bạn không? Cần thêm ngay thì đó là QC, vì khối lượng kiểm tăng theo hàng. QA thì không tăng theo sản lượng mà theo số khách hàng, số quy trình.
Cách ghi chức danh QC, QA trên CV và danh thiếp
Ghi đúng chức danh giúp người tuyển dụng hiểu ngay bạn làm khâu nào. Bảng dưới là những cách ghi hay gặp, chia theo nên và không nên.
| Tình huống | Nên ghi | Không nên ghi |
|---|---|---|
| Đi chuyền kiểm theo giờ ở nhà máy may | Nhân viên kiểm tra chất lượng trong chuyền (IPQC) | QA chuyền |
| Kiểm hàng đầu vào kiêm kiểm thành phẩm | Nhân viên QC (IQC, OQC) | Quản lý chất lượng |
| Viết quy trình, lo hồ sơ chứng nhận | Chuyên viên đảm bảo chất lượng (QA) | QC văn phòng |
| Dẫn nhóm năm người kiểm hàng | Trưởng nhóm QC (QC leader) | Trưởng phòng QC |
| Một người lo toàn bộ chất lượng xưởng nhỏ | Phụ trách chất lượng (QA/QC) | Giám đốc chất lượng |
Trên danh thiếp nên ghi tiếng Việt trước, tiếng Anh sau, viết tắt để trong ngoặc. Ví dụ: Nguyễn Thu Hà — Trưởng nhóm kiểm soát chất lượng (QC Leader) — Công ty TNHH B. Trên CV gửi công ty nước ngoài thì đảo lại, tiếng Anh trước. Đừng để chữ viết tắt đứng một mình như Hà — QC, vì người ngoài ngành đọc không hiểu, còn người trong ngành không biết bạn kiểm khâu nào.
Những lỗi hay gặp khi gọi tên hai chức danh này
Trong các buổi phỏng vấn ở nhà máy, người làm nhân sự hay gặp đi gặp lại vài kiểu nhầm sau. Phần lớn không phải do ứng viên kém, mà do tin tuyển dụng ghi lộn ngay từ đầu.
- Gọi mọi người trong phòng chất lượng là QA. Nhiều công ty gọi chung "phòng QA" nên nhân viên kiểm hàng cũng ghi QA trên CV. Khi sang công ty nước ngoài, phỏng vấn viên hỏi về đánh giá nội bộ, hành động khắc phục và ứng viên lúng túng.
- Nhầm QA trong phần mềm với QA trong nhà máy. Trong công ty phần mềm, QA thường là người kiểm thử, gần với QC hơn. Ghi "QA" trên CV mà không nói rõ ngành dễ làm hồ sơ bị lọc nhầm.
- Ghi "kiểm định viên". Kiểm định là hoạt động có điều kiện riêng do luật chuyên ngành quy định, như kiểm định thiết bị, đo lường. Nhân viên QC nội bộ không phải kiểm định viên, ghi vậy là sai nghĩa.
- Thổi chữ "quản lý" vào. "Quality control" dịch là kiểm soát chất lượng, không phải quản lý chất lượng. Người dịch hồ sơ hay dịch nhầm thành Quality manager, nghe như cấp trưởng phòng.
- Bỏ mất tên công đoạn. Chỉ ghi "QC" là thiếu. Ghi IQC, IPQC hay OQC giúp nhà tuyển dụng biết ngay bạn đã quen đọc bản vẽ nguyên liệu hay quen lấy mẫu thành phẩm.
Nếu công ty bạn gọi tên lệch so với thông lệ, CV vẫn nên giữ tên gốc trên hợp đồng, rồi thêm một dòng giải thích ngắn. Ví dụ: Nhân viên QA (thực tế: kiểm tra thành phẩm trước xuất hàng, OQC). Ghi như vậy vừa đúng giấy tờ, vừa đúng việc.
Chữ QA ở ngành khác mang nghĩa gì
Cùng hai chữ cái nhưng mỗi ngành dùng QA một kiểu, và đây là chỗ người dịch hồ sơ hay vấp nhất. Trong nhà máy thực phẩm, dược phẩm, mỹ phẩm, QA thường có quyền rất lớn: người QA ký cho phép xuất xưởng từng lô, giữ hồ sơ lô, và được dừng sản xuất khi thấy sai lệch quy trình. Ở các nhà máy này, nhân viên QC lại thường làm trong phòng kiểm nghiệm, phân tích mẫu bằng máy, gần với nghề kiểm nghiệm viên hơn là người đi chuyền.
Trong công ty phần mềm, QA phần lớn là người kiểm thử phần mềm (tester), viết kịch bản thử, tìm lỗi trước khi phát hành. Về bản chất đó là việc kiểm, gần với QC của nhà máy, chỉ là thói quen gọi tên của ngành phần mềm khác đi. Trong ngành dịch vụ như tổng đài, khách sạn, QA lại là người nghe lại cuộc gọi, chấm điểm tuân thủ kịch bản phục vụ.
Vì vậy khi đọc một tin tuyển dụng ghi QA, hãy nhìn tên ngành trước. Khi viết CV chuyển ngành, ví dụ từ QA phần mềm sang QA nhà máy, đừng giữ nguyên chữ QA rồi mong người đọc tự hiểu. Ghi rõ Kiểm thử phần mềm (QA tester) hoặc Đảm bảo chất lượng sản xuất (QA) để hồ sơ không bị lọc nhầm ngay từ vòng đầu.
Câu hỏi thường gặp
QC và QA ai cấp trên ai?
Không có quan hệ cấp trên cấp dưới cố định. Hai chức danh làm hai việc khác nhau và thường cùng báo cáo cho trưởng phòng chất lượng. Ở một số nhà máy, trưởng phòng QA quản luôn cả nhóm QC, khi đó QC nằm dưới QA về mặt tổ chức.
Làm QC lâu năm có tự thành QA không?
Không tự nhiên thành. QA cần thêm kỹ năng viết quy trình, phân tích nguyên nhân, hiểu tiêu chuẩn hệ thống chất lượng. Nhiều người chuyển từ QC sang QA sau khi được giao tham gia đánh giá nội bộ hoặc viết báo cáo khắc phục.
Nhân viên QC có cần chứng chỉ gì bắt buộc không?
Phần lớn công việc QC trong doanh nghiệp không đòi chứng chỉ bắt buộc theo luật. Chứng chỉ chỉ bắt buộc khi việc đó là kiểm định, đo lường hoặc thử nghiệm thuộc lĩnh vực có điều kiện, khi ấy bạn cần tra văn bản chuyên ngành hiện hành.
QA/QC trên công trường xây dựng có giống trong nhà máy không?
Nguyên lý giống nhưng đối tượng khác. Ở công trường, người QA/QC kiểm vật liệu đầu vào, nghiệm thu công việc, giữ hồ sơ chất lượng công trình và thường làm việc với tư vấn giám sát chứ không đứng chuyền.
QE và QA khác nhau thế nào?
QE là kỹ sư chất lượng, làm sâu vào sản phẩm và quy trình kỹ thuật để tìm gốc của lỗi và sửa. QA lo hệ thống tài liệu, đánh giá và tuân thủ. Ở nhà máy nhỏ, hai việc này thường do một người làm.
Trên danh thiếp có nên ghi IPQC không?
Danh thiếp đưa cho khách hàng hoặc nhà cung cấp nên ghi tên đầy đủ dễ hiểu như Nhân viên kiểm soát chất lượng. Chữ IPQC hợp với CV và hồ sơ nội bộ hơn, nơi người đọc là dân trong ngành.