Học vị là thứ bạn nhận được khi học xong và bảo vệ thành công một chương trình đào tạo: cử nhân, kỹ sư, thạc sĩ, tiến sĩ. Học hàm là danh hiệu được xét cho người đã có học vị cao và có thành tích giảng dạy, nghiên cứu: giáo sư, phó giáo sư. Học vị do cơ sở đào tạo cấp kèm văn bằng; học hàm không gắn với một khoá học nào, người ta không "học lên giáo sư" được.
Cách gọi "học hàm" là cách nói quen từ lâu; văn bản về giáo dục đại học hiện dùng cụm "chức danh giáo sư, phó giáo sư". Phần dưới đây xếp các bậc học vị theo thứ tự, chỉ ra những danh xưng hay bị nhầm là học vị hoặc học hàm, và cách ghi chúng trên hồ sơ, danh thiếp sao cho không bị người trong nghề đọc ra lỗi.
Học vị gắn với văn bằng, học hàm gắn với quá trình làm nghề
Cách dễ nhớ nhất: học vị trả lời câu hỏi "bạn đã học tới đâu", còn học hàm trả lời câu hỏi "giới học thuật công nhận bạn ở mức nào". Một người tốt nghiệp đại học ngành kế toán mang học vị cử nhân. Học tiếp hai năm, bảo vệ luận văn, người đó mang học vị thạc sĩ. Làm luận án nhiều năm, công bố kết quả nghiên cứu và bảo vệ thành công, người đó có học vị tiến sĩ. Ba nấc này đều đi kèm một tấm bằng, ghi rõ ngành, cơ sở cấp và năm cấp.
Học hàm thì khác. Người có bằng tiến sĩ, sau nhiều năm giảng dạy, hướng dẫn học viên, công bố bài báo khoa học, viết giáo trình, mới nộp hồ sơ để được xét công nhận đạt tiêu chuẩn phó giáo sư, rồi giáo sư. Việc xét do hội đồng chuyên môn các cấp làm theo bộ tiêu chuẩn chung, có tính điểm công trình. Nhiều tiến sĩ làm việc cả đời mà không đăng ký xét, điều đó không làm học vị của họ thấp đi.
Vì vậy câu hỏi "thạc sĩ là học vị hay học hàm" có câu trả lời dứt khoát: học vị. Câu hỏi "giáo sư là học vị hay học hàm" cũng dứt khoát: học hàm, tức chức danh khoa học. Không ai có học hàm mà thiếu học vị, vì muốn được xét phó giáo sư thì trước hết phải có bằng tiến sĩ. Ngược lại, rất nhiều người có học vị cao mà không có học hàm nào.
Các bậc học vị xếp theo thứ tự
Bảng dưới xếp các học vị thường gặp trong hồ sơ ở Việt Nam, kèm cách viết tắt quen dùng trước tên và tương đương tiếng Anh hay gặp. Cách viết tắt là thói quen văn bản, không phải quy định cứng, nên mỗi cơ quan có thể hơi khác.
| Học vị | Viết tắt trước tên | Tương đương tiếng Anh hay dùng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Cử nhân | CN. | Bachelor (BA, BSc, BBA…) | Bằng tốt nghiệp đại học phổ biến nhất |
| Kỹ sư, kiến trúc sư, bác sĩ, dược sĩ (danh hiệu tốt nghiệp) | KS., KTS., BS., DS. | Engineer, Architect, Doctor of Medicine, Pharmacist | Cùng bậc đại học, tên gọi theo ngành; một số chương trình chuyên sâu được xếp tương đương bậc cao hơn |
| Thạc sĩ | ThS. | Master (MA, MSc, MBA…) | Sau đại học, có luận văn hoặc đề án |
| Tiến sĩ | TS. | Doctor, PhD | Bậc cao nhất của hệ thống văn bằng |
| Tiến sĩ khoa học | TSKH. | Doctor of Science (DSc) | Học vị cũ, nay không còn đào tạo trong nước nhưng vẫn gặp trên hồ sơ người được cấp trước đây |
Điểm cần nhớ: "bác sĩ" vừa là danh hiệu tốt nghiệp ngành y vừa là cách gọi người hành nghề khám chữa bệnh, còn "bác sĩ chuyên khoa I, II" là trình độ đào tạo chuyên sâu trong ngành y, không đổi ra thạc sĩ, tiến sĩ được. Khi gặp một danh hiệu lạ trên hồ sơ, hãy hỏi văn bằng gốc ghi gì, đừng quy đổi theo cảm giác.
Học hàm nay được gọi là chức danh giáo sư, phó giáo sư
Trong đời thường người ta vẫn nói "học hàm giáo sư". Trong văn bản về giáo dục đại học hiện hành, giáo sư và phó giáo sư được gọi là chức danh, và có hai bước tách biệt: được công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh, rồi được cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm vào chức danh đó để giảng dạy, nghiên cứu. Quy định về tiêu chuẩn và cách xét đã thay đổi nhiều lần, nên khi cần chính xác cho hồ sơ, bạn tra văn bản hiện hành về tiêu chuẩn chức danh giáo sư, phó giáo sư, đừng dựa vào bài viết cũ.
Học hàm không phải chức vụ quản lý. Một phó giáo sư có thể chỉ là giảng viên trong bộ môn, không làm trưởng khoa; một trưởng khoa có thể chỉ có học vị tiến sĩ. Trên sơ đồ tổ chức trường đại học, học hàm nằm ở cột "trình độ, chức danh khoa học" của từng người, còn trưởng khoa, phó hiệu trưởng nằm ở cột "chức vụ". Hai cột này độc lập.
Học hàm cũng không phải chức danh nghề nghiệp viên chức. Giảng viên đại học công lập còn được xếp chức danh nghề nghiệp theo hạng, như giảng viên, giảng viên chính, giảng viên cao cấp. Một người có thể vừa là phó giáo sư vừa là giảng viên chính. Ba lớp tên gọi chồng lên nhau trên cùng một người là chuyện bình thường, chỉ cần ghi đúng lớp nào vào đúng chỗ.
Những danh xưng hay bị nhầm là học vị hoặc học hàm
Nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú. Đây là danh hiệu vinh dự nhà nước trao cho nhà giáo, không phải học vị hay học hàm. Trên văn bản thường viết tắt NGND, NGƯT, đặt trước học hàm, học vị theo thói quen của từng nơi.
Giảng viên chính, nghiên cứu viên chính. Đây là chức danh nghề nghiệp, tức hạng trong khu vực viên chức. Người mang chức danh này không tự nhiên có học vị thạc sĩ hay học hàm phó giáo sư.
Bác sĩ chuyên khoa I, II. Trình độ đào tạo sau đại học riêng của ngành y, ghi là BSCKI, BSCKII. Không đổi thành ThS. hay TS. trên danh thiếp.
Tiến sĩ danh dự. Danh hiệu một trường trao để ghi nhận đóng góp, không qua đào tạo và không có luận án. Người nhận không ghi "TS." trước tên khi làm việc chuyên môn.
Chuyên gia, cố vấn. Đây là vai trò công việc trong một dự án hay một công ty, không phải học vị. Ghi "Chuyên gia tư vấn" ở dòng chức danh, không đặt trước tên như học vị.
Thạc sĩ chuyên ngành, thạc sĩ quản trị kinh doanh. Vẫn là học vị thạc sĩ, chỉ khác ngành. Viết "ThS." là đủ, ngành ghi ở phần mô tả nếu cần.
Ghi học vị, học hàm trên hồ sơ và danh thiếp
Thứ tự quen dùng ở Việt Nam là học hàm đứng trước, học vị đứng sau, rồi mới đến họ tên. Chức vụ và đơn vị nằm ở dòng riêng. Vài mẫu để bạn đối chiếu:
- Danh thiếp giảng viên có học hàm: PGS.TS. Trần Minh Hà – Giảng viên Khoa Kinh tế, Trường Đại học X. Không ghi thêm "Thạc sĩ" vì học vị cao nhất đã bao hàm.
- Danh thiếp người có hai bằng thạc sĩ: ThS. Lê Thu Ngân – Trưởng phòng Kế hoạch, Công ty TNHH B. Số lượng bằng không ghi trước tên; nếu cần, nêu ở phần giới thiệu.
- Dòng CV: Học vấn: Thạc sĩ Quản trị kinh doanh, Trường Đại học Y, năm 2021. Trên CV, học vị nằm ở mục học vấn, không cần đặt trước tên ở đầu trang.
- Chữ ký email nội bộ: Phạm Quốc Bảo | Kỹ sư dự án | Phòng Kỹ thuật. Trong công ty, chức danh công việc quan trọng hơn học vị; nhiều nơi bỏ hẳn học vị trong chữ ký.
Lỗi hay gặp nhất là xếp đảo: "TS.PGS." hoặc "ThS.KS.". Chỉ ghi học vị cao nhất, và học hàm luôn đứng đầu. Nếu chưa được công nhận chức danh phó giáo sư mà mới nộp hồ sơ, tuyệt đối không ghi "PGS." để chờ.
Học vị, học hàm trong tin tuyển dụng và hợp đồng lao động
Tin tuyển dụng của doanh nghiệp hiếm khi đòi học hàm; thứ họ ghi là học vị tối thiểu, kiểu "tốt nghiệp đại học trở lên" hay "ưu tiên có bằng thạc sĩ". Khi đọc tin, bạn cần tách hai chuyện: yêu cầu về bằng cấp nằm ở mục điều kiện, còn chức danh công việc là tên vị trí bạn sẽ giữ. Một tin tuyển "Chuyên viên phân tích, yêu cầu thạc sĩ" không có nghĩa chức danh của bạn là "Thạc sĩ phân tích".
Trong hợp đồng lao động, ô "chức danh" ghi tên vị trí, không ghi học vị. Viết Chức danh: Chuyên viên nghiên cứu thị trường là đúng; viết Chức danh: Thạc sĩ kinh tế là nhầm lớp tên gọi, và khi cần căn cứ vào hợp đồng để xác định công việc, dòng ấy không nói được bạn làm gì. Học vị, nếu cần, ghi ở phần thông tin người lao động hoặc phụ lục trình độ.
Ở trường đại học và viện nghiên cứu thì ngược lại: học vị, học hàm là một phần yêu cầu của vị trí. Vị trí hướng dẫn nghiên cứu sinh, chủ nhiệm chương trình sau đại học thường đòi tiến sĩ, có nơi đòi phó giáo sư. Khi đó, quyết định công nhận chức danh và văn bằng là giấy tờ đi kèm hồ sơ, nên bản sao phải rõ ràng, đúng tên, đúng năm.
Bốn câu hỏi để tự xác định nên ghi gì
Trước khi đặt chữ nào trước tên mình, hãy đi qua bốn câu hỏi theo thứ tự này:
- Bằng cao nhất bạn đang có ghi gì? Đọc đúng chữ trên văn bằng: "Thạc sĩ", "Kỹ sư", "Cử nhân". Đó là học vị của bạn, không quy đổi theo thời gian học.
- Bạn đã có quyết định công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh giáo sư hoặc phó giáo sư chưa? Chưa có thì không có học hàm, dù đang là giảng viên lâu năm.
- Nơi bạn sẽ ghi có cần học vị không? Hồ sơ khoa học, giấy mời hội thảo, đề tài nghiên cứu thì cần. Danh thiếp bán hàng, chữ ký email công việc thường thì không cần.
- Có danh hiệu, chức danh nghề nghiệp nào đang bị trộn vào không? Nhà giáo ưu tú, giảng viên chính, bác sĩ chuyên khoa II là những thứ cần đặt đúng chỗ, không ghép bừa vào cụm chữ trước tên.
Bốn câu hỏi này đặc biệt có ích khi bạn soạn danh sách đại biểu, bảng tên hội thảo hay trang giới thiệu đội ngũ. Một danh sách ghi sai học hàm của khách mời là lỗi người trong ngành nhận ra ngay, và khách mời thường không vui khi bị ghi thiếu, cũng như khi bị ghi thừa.
Câu hỏi thường gặp
Thạc sĩ có phải là học hàm không?
Không. Thạc sĩ là học vị, có được sau khi hoàn thành chương trình đào tạo thạc sĩ và được cấp bằng. Học hàm chỉ gồm giáo sư và phó giáo sư, nay văn bản gọi là chức danh giáo sư, phó giáo sư.
Có bằng tiến sĩ là được gọi là giáo sư không?
Không. Bằng tiến sĩ chỉ là điều kiện đầu tiên để được xét chức danh phó giáo sư. Người có bằng tiến sĩ vẫn phải có thời gian giảng dạy, công trình khoa học và qua hội đồng xét mới được công nhận.
Học hàm và học vị viết tắt thế nào khi ghi chung?
Học hàm đứng trước, học vị đứng sau, nối bằng dấu chấm: GS.TS., PGS.TS., GS.TSKH. Chỉ ghi học vị cao nhất, không ghi kèm thạc sĩ hay cử nhân khi đã có tiến sĩ.
Kỹ sư có phải học vị cao hơn cử nhân không?
Không hẳn. Kỹ sư và cử nhân đều là danh hiệu tốt nghiệp đại học, khác nhau theo ngành đào tạo và khối lượng chương trình. Một số chương trình kỹ sư chuyên sâu được xếp tương đương bậc cao hơn, cần xem văn bằng và quy định của trường.
Giảng viên chính có phải là học hàm không?
Không. Giảng viên chính là chức danh nghề nghiệp của viên chức giảng dạy, xếp theo hạng. Nó không thay cho học vị thạc sĩ, tiến sĩ, cũng không phải chức danh phó giáo sư.
Học hàm có bị mất đi không?
Quy định hiện hành có trường hợp huỷ bỏ quyết định công nhận khi phát hiện gian lận hồ sơ. Ngoài ra, việc được bổ nhiệm làm giáo sư tại một trường và việc được công nhận đạt tiêu chuẩn là hai chuyện khác nhau, bạn nên tra văn bản hiện hành khi cần chính xác.