Học vị viết tắt trước tên theo thói quen văn bản ở Việt Nam là: CN. (cử nhân), KS. (kỹ sư), ThS. (thạc sĩ), TS. (tiến sĩ), TSKH. (tiến sĩ khoa học); học hàm GS., PGS. đứng trước học vị, nối liền bằng dấu chấm như PGS.TS. Chỉ ghi bậc cao nhất, sau dấu chấm cuối cùng là một khoảng trắng rồi đến họ tên.
Cái khó không nằm ở bảng viết tắt, mà ở chỗ biết khi nào nên ghi, ghi bao nhiêu, và đừng trộn những thứ không phải học vị vào cụm chữ trước tên. Bài này đi từ bảng tra, qua cách ghép, đến những tình huống cụ thể trên bảng tên hội thảo, danh thiếp, chữ ký email và danh sách nhân sự.
Bảng tra các chữ viết tắt hay gặp trước tên
Đây là những viết tắt thường thấy trong văn bản, giấy mời và danh thiếp ở Việt Nam. Cột cuối cho biết chữ đó thuộc lớp nào, vì nhiều người ghép sai chính là do không biết chữ mình đang ghi là học vị, danh hiệu hay trình độ chuyên môn.
| Viết tắt | Đọc đầy đủ | Thuộc lớp | Ghép với chữ khác |
|---|---|---|---|
| CN. | Cử nhân | Học vị | Ít khi ghi trước tên, trừ danh sách giảng viên |
| KS., KTS. | Kỹ sư, kiến trúc sư | Danh hiệu tốt nghiệp đại học | Không ghép với ThS., TS.; có bằng cao hơn thì ghi bằng cao hơn |
| BS., DS. | Bác sĩ, dược sĩ | Danh hiệu tốt nghiệp, đồng thời là tên nghề | Hay đi cùng trình độ chuyên khoa hoặc học vị: TS.BS., ThS.DS. |
| BSCKI, BSCKII | Bác sĩ chuyên khoa cấp I, cấp II | Trình độ đào tạo chuyên sâu ngành y | Ghi riêng, không quy đổi thành ThS., TS. |
| ThS. | Thạc sĩ | Học vị | Đứng một mình, hoặc sau GS., PGS. hiếm gặp |
| TS., TSKH. | Tiến sĩ, tiến sĩ khoa học | Học vị | Sau học hàm: GS.TS., PGS.TS., GS.TSKH. |
| GS., PGS. | Giáo sư, phó giáo sư | Chức danh khoa học | Luôn đứng đầu cụm |
| NGND, NGƯT | Nhà giáo nhân dân, nhà giáo ưu tú | Danh hiệu vinh dự | Đứng trước học hàm theo thói quen nhiều nơi: NGƯT.PGS.TS. |
Bảng không phải quy định bắt buộc. Một số cơ quan viết "Th.S" hay "ThS" không có dấu chấm; điều quan trọng là thống nhất trong cùng một văn bản. Nếu đơn vị bạn có quy chế văn thư riêng, theo quy chế đó.
Năm luật ghép chữ trước tên
Bậc cao nhất thắng. Có bằng tiến sĩ thì chỉ ghi TS., bỏ ThS. và KS. Ghi "TS.ThS.KS." không làm người đọc nể hơn, chỉ làm họ nghĩ người soạn chưa quen văn bản.
Học hàm đứng đầu. GS. hoặc PGS. luôn ở trước học vị. Viết "TS.PGS." là đảo thứ tự.
Nghề y giữ tên nghề. Ngành y, dược quen ghép học vị với tên nghề: TS.BS., ThS.BS., PGS.TS.BS. Lý do là người bệnh cần biết người khám là bác sĩ, còn học vị cho biết trình độ học thuật. Các ngành khác không có thói quen này: không viết "ThS.KS."
Dấu chấm nối, khoảng trắng tách. Các chữ viết tắt nối liền nhau bằng dấu chấm, không cách: PGS.TS. Sau dấu chấm cuối mới có một khoảng trắng trước họ tên: PGS.TS. Nguyễn Văn An. Không dùng gạch nối, gạch chéo.
Không đặt chức vụ vào cụm này. Trưởng phòng, giám đốc, trưởng khoa là chức vụ, ghi ở dòng riêng hoặc sau tên bằng dấu gạch ngang. Viết "TS.GĐ. Nguyễn Văn An" là sai lớp.
Văn bằng chưa nhận thì chưa ghi. Đã bảo vệ luận văn nhưng chưa có quyết định công nhận tốt nghiệp thì chưa ghi ThS. Khoảng chờ này thường vài tuần đến vài tháng; ghi sớm rồi bị hỏi bản sao bằng là tình huống khó xử không cần thiết.
Mẫu ghi đúng cho từng chỗ dùng
Một người có thể ghi học vị khác nhau ở mỗi nơi. Giả sử chị Võ Thanh Mai có bằng tiến sĩ kinh tế, đang làm trưởng phòng phân tích ở Công ty Cổ phần C:
- Bảng tên hội thảo khoa học: TS. Võ Thanh Mai. Hội thảo học thuật cần học vị, chức vụ có thể ghi dòng nhỏ bên dưới.
- Danh thiếp công ty: Võ Thanh Mai – Trưởng phòng Phân tích, Công ty Cổ phần C. Nhiều doanh nghiệp không ghi học vị trên danh thiếp; nếu công ty cho phép, có thể viết TS. Võ Thanh Mai ở dòng tên.
- Chữ ký email gửi khách hàng: Võ Thanh Mai | Trưởng phòng Phân tích. Khách cần biết chị phụ trách việc gì hơn là chị học đến đâu.
- Danh sách tác giả báo cáo nghiên cứu: TS. Võ Thanh Mai (Công ty Cổ phần C). Ở đây học vị có ích vì người đọc đánh giá độ tin cậy của phân tích.
- Trang giới thiệu đội ngũ trên hồ sơ năng lực: Võ Thanh Mai, Tiến sĩ Kinh tế – Trưởng phòng Phân tích. Viết đầy đủ sau tên khi có chỗ, đọc dễ hơn viết tắt.
Nguyên tắc chung: chỗ nào người đọc cần đánh giá chuyên môn học thuật thì ghi học vị; chỗ nào người đọc cần biết ai phụ trách việc gì thì ưu tiên chức danh công việc.
Khi nào nên bỏ học vị khỏi danh thiếp và chữ ký
Ở nhiều công ty nước ngoài, danh thiếp chỉ có tên, chức danh công việc, phòng ban. Học vị nếu có thì đặt sau tên theo kiểu tiếng Anh, như Mai Vo, PhD, và chỉ dùng trong những ngành học vị gắn với công việc: nghiên cứu, y khoa, tư vấn chuyên sâu. Một trưởng phòng bán hàng có bằng thạc sĩ quản trị kinh doanh thường không ghi "MBA" trên danh thiếp, vì khách hàng không mua hàng vì tấm bằng ấy.
Ở cơ quan, trường học, viện nghiên cứu trong nước, ghi học vị trước tên là thói quen phổ biến và được chờ đợi. Một hiệu phó có bằng tiến sĩ mà danh thiếp không ghi TS. có khi lại bị đối tác hỏi lại. Vì vậy câu trả lời phụ thuộc môi trường: hỏi phòng hành chính mẫu danh thiếp chung của đơn vị trước khi tự in.
Có ba trường hợp nên bỏ hẳn: học vị không liên quan gì tới công việc đang làm và dễ gây hiểu nhầm (thạc sĩ ngôn ngữ làm kỹ thuật viên điện); văn bằng đang chờ công nhận tương đương với bằng nước ngoài; và khi cả nhóm cùng in danh thiếp một mẫu mà chỉ một người ghi học vị, làm danh thiếp lệch tông với đồng nghiệp đi cùng.
Ngược lại, có trường hợp nên giữ dù ở doanh nghiệp: chuyên gia tư vấn, kiểm định, đào tạo, những người mà khách hàng chọn vì chuyên môn. Một chuyên viên tư vấn thuế có bằng tiến sĩ kinh tế ghi TS. Võ Thanh Mai – Chuyên gia tư vấn thuế là hợp lý, vì học vị là một phần lý do khách tin. Câu hỏi để tự quyết: người cầm danh thiếp có dùng thông tin học vị để quyết định gì không.
Sai thường gặp và cách sửa
Những lỗi dưới đây gặp nhiều trong giấy mời, bảng tên, danh sách đại biểu. Phần lớn chỉ cần đọc lại một lượt là sửa được.
| Viết sai | Vì sao sai | Viết đúng |
|---|---|---|
| TS.ThS. Lê Hoàng Nam | Ghi thừa học vị thấp hơn | TS. Lê Hoàng Nam |
| TS.PGS. Đinh Thu Hà | Đảo thứ tự học hàm, học vị | PGS.TS. Đinh Thu Hà |
| ThS.KS. Bùi Văn Long | Ghép danh hiệu kỹ sư với thạc sĩ | ThS. Bùi Văn Long |
| PGS-TS Đinh Thu Hà | Dùng gạch nối, thiếu dấu chấm | PGS.TS. Đinh Thu Hà |
| TS.BSCKII Phan Minh | Trộn học vị và trình độ chuyên khoa vào một cụm dài | TS.BS. Phan Minh, hoặc BSCKII Phan Minh tuỳ nơi dùng |
| Dr. TS. Lý Kim Oanh | Ghi cả tiếng Anh và tiếng Việt cho cùng một học vị | TS. Lý Kim Oanh, hoặc Dr. Ly Kim Oanh ở mặt tiếng Anh |
Một lỗi ít ai để ý: viết hoa không đều. Trong cùng một danh sách, có dòng "Ths." có dòng "ThS." trông rất cẩu thả. Chọn một kiểu và dùng chức năng tìm thay thế để đồng bộ trước khi in.
Đọc thành lời và xưng hô: viết tắt trên giấy, nói đầy đủ ngoài đời
Chữ viết tắt chỉ sống trên giấy. Khi người dẫn chương trình giới thiệu, cụm PGS.TS. Đinh Thu Hà phải được đọc thành "phó giáo sư, tiến sĩ Đinh Thu Hà", có ngắt nhẹ giữa học hàm và học vị. Đọc "pê gê ét tê ét" là lỗi thường gặp ở người dẫn mới, và khách mời ngồi dưới nghe rất rõ. Nếu cụm quá dài, người dẫn có thể chỉ đọc học hàm: "phó giáo sư Đinh Thu Hà", vì học hàm đã hàm ý có học vị tiến sĩ.
Trong giao tiếp hằng ngày, người Việt hiếm khi gọi nhau bằng học vị. Không ai nói "chào thạc sĩ Nam". Ở trường, sinh viên gọi "thầy", "cô"; ở công ty, đồng nghiệp gọi "anh", "chị" hoặc gọi theo chức vụ. Học hàm đôi khi được dùng khi xưng hô trang trọng với người lớn tuổi, như "thưa giáo sư", nhưng chỉ trong buổi lễ, hội nghị hoặc thư mời.
Trong thư điện tử, dòng chào mở đầu có thể ghi Kính gửi PGS.TS. Đinh Thu Hà ở lần đầu liên hệ. Từ thư thứ hai trở đi, khi người kia đã ký tên đơn giản, bạn chuyển sang Kính gửi cô Hà hoặc theo cách người đó tự xưng. Bám theo cách người nhận tự giới thiệu là nguyên tắc ít sai nhất.
Soát danh sách đại biểu trước khi in bảng tên
Người soạn danh sách khách mời cho một hội thảo hay lễ ký kết thường phải xử lý vài chục dòng tên. Trình tự soát nhanh như sau:
- Lấy học hàm, học vị từ chính người được mời hoặc thư ký của họ, không lấy từ trang tin cũ.
- Đưa mọi dòng về một kiểu viết tắt, cùng dấu chấm, cùng viết hoa.
- Kiểm thứ tự trong từng cụm: danh hiệu, học hàm, học vị, rồi họ tên.
- Đối chiếu với danh sách năm trước: ai mới được công nhận chức danh, ai đã đổi chức vụ.
- In thử một bảng tên, đọc to từ xa hai mét, kiểm cụm chữ trước tên có dài quá không.
Nếu một khách mời không trả lời về học vị, ghi tên kèm chức vụ là đủ; đừng tự điền học vị theo phỏng đoán.
Bước cuối nghe có vẻ thừa nhưng có lý do: cụm như "NGƯT.PGS.TS.BS." trên bảng tên nhỏ sẽ chiếm nửa chiều rộng và đẩy tên người xuống cỡ chữ không đọc nổi. Khi đó có thể ghi học hàm, học vị ở dòng nhỏ phía trên tên.
Câu hỏi thường gặp
ThS. là viết tắt của gì?
ThS. là viết tắt của thạc sĩ, học vị sau đại học. Chữ h viết thường để phân biệt với TS. là tiến sĩ. Một số nơi viết Th.S. hoặc ThS không dấu chấm, quan trọng là thống nhất trong cùng văn bản.
Có bằng kỹ sư và thạc sĩ thì ghi KS. hay ThS.?
Ghi ThS., vì chỉ ghi bậc cao nhất. Cách ghép ThS.KS. không phải thói quen văn bản ở Việt Nam ngoài ngành y, dược. Thông tin bạn là kỹ sư có thể nêu ở phần giới thiệu hoặc mục học vấn.
PGS.TS. nghĩa là gì?
PGS.TS. là phó giáo sư, tiến sĩ: người có học vị tiến sĩ và được công nhận chức danh phó giáo sư. Học hàm luôn đứng trước học vị, nên không viết ngược thành TS.PGS.
BSCKII có ngang với tiến sĩ không?
Không nên quy đổi. Bác sĩ chuyên khoa cấp II là trình độ đào tạo chuyên sâu thực hành trong ngành y, còn tiến sĩ là học vị nghiên cứu. Ghi đúng tên trình độ mình có là cách an toàn nhất.
Danh thiếp công ty có bắt buộc ghi học vị không?
Không bắt buộc. Nhiều doanh nghiệp chỉ ghi tên, chức danh công việc và phòng ban. Bạn nên theo mẫu chung của công ty để danh thiếp cả phòng đồng bộ, rồi mới tính chuyện thêm học vị.
Viết tắt học vị có cần dấu chấm không?
Thói quen văn bản phổ biến là có dấu chấm sau mỗi chữ viết tắt và nối liền khi ghép, ví dụ PGS.TS. rồi khoảng trắng và họ tên. Nếu đơn vị có quy chế văn thư riêng thì theo quy chế đó.