Chủ tịch hội đồng quản trị đứng đầu tầng quản trị, nơi quyết định hướng đi, ngân sách lớn và người điều hành; tổng giám đốc đứng đầu tầng điều hành, nơi biến các quyết định ấy thành việc hằng ngày. Tổng giám đốc do hội đồng quản trị bổ nhiệm và báo cáo lên hội đồng, nên xét quan hệ báo cáo thì chủ tịch ở trên. Nhưng chủ tịch không phải "sếp trực tiếp" của nhân viên, và một mình chủ tịch cũng không được tự ý quyết thay cả hội đồng.
Sự lẫn lộn đến từ ba chỗ: nhiều công ty để một người kiêm cả hai ghế; chữ "president" của công ty Mỹ hay bị dịch nhầm thành chủ tịch; và trong lời ăn tiếng nói, nhân viên gọi cả hai là "sếp tổng". Bài này tách từng chỗ, theo khung của Luật Doanh nghiệp 2020 cho công ty cổ phần.
Hai tầng, hai cơ quan: quản trị và điều hành
Công ty cổ phần theo Luật Doanh nghiệp 2020 có một cấu trúc nhiều tầng. Trên cùng là đại hội đồng cổ đông, nơi những người góp vốn biểu quyết các việc lớn nhất. Dưới đó là hội đồng quản trị, một tập thể từ ba đến mười một thành viên do đại hội bầu, thay mặt cổ đông quản trị công ty giữa hai kỳ đại hội. Chủ tịch hội đồng quản trị do chính các thành viên hội đồng bầu ra trong số họ.
Tầng điều hành bắt đầu từ giám đốc hoặc tổng giám đốc, do hội đồng quản trị bổ nhiệm hoặc thuê. Dưới tổng giám đốc là phó tổng giám đốc, giám đốc khối, kế toán trưởng và các trưởng phòng. Đây là bộ máy làm việc hằng ngày, có văn phòng, có chấm công, có nhân viên.
Điều quan trọng là hội đồng quản trị quyết định theo tập thể. Chủ tịch triệu tập và chủ trì họp, ký các nghị quyết thay mặt hội đồng, theo dõi việc thực hiện nghị quyết. Nhưng một chủ tịch tự mình gọi điện cho trưởng phòng kinh doanh để đổi giá bán là đang đi tắt qua tổng giám đốc, một lỗi quản trị hay gặp ở công ty gia đình lớn lên thành công ty cổ phần. Ở công ty trách nhiệm hữu hạn, vai tương tự là chủ tịch hội đồng thành viên hoặc chủ tịch công ty; cấu trúc tương tự nhưng gọn hơn.
So sánh nhanh chủ tịch HĐQT và tổng giám đốc
Bảng dưới đây so tám điểm hay được hỏi. Khi điều lệ công ty quy định khác, điều lệ được áp dụng trong phạm vi luật cho phép.
| Tiêu chí | Chủ tịch hội đồng quản trị | Tổng giám đốc |
|---|---|---|
| Thuộc tầng | Quản trị | Điều hành |
| Ai chọn | Hội đồng quản trị bầu trong số thành viên | Hội đồng quản trị bổ nhiệm hoặc thuê |
| Báo cáo cho | Đại hội đồng cổ đông, cùng cả hội đồng | Hội đồng quản trị |
| Làm việc thế nào | Theo phiên họp, theo nghị quyết; có thể không ngồi văn phòng hằng ngày | Toàn thời gian, quản lý bộ máy và nhân sự |
| Quyết định | Không tự quyết thay hội đồng, trừ việc điều lệ giao | Quyết việc kinh doanh hằng ngày trong phạm vi được giao |
| Quan hệ với nhân viên | Gián tiếp, qua tổng giám đốc | Trực tiếp, là cấp trên cao nhất trong bộ máy |
| Có phải người đại diện theo pháp luật | Có thể, nếu điều lệ chỉ định | Có thể, nếu điều lệ chỉ định |
| Tiếng Anh thường dùng | Chairman, Chair of the Board | CEO, General Director |
Dòng "người đại diện theo pháp luật" làm nhiều người bất ngờ: luật để điều lệ chọn. Nếu công ty chỉ có một người đại diện mà điều lệ không nói rõ, luật mặc định là chủ tịch hội đồng quản trị. Vì thế có công ty mà tổng giám đốc ký hợp đồng phải nhờ giấy uỷ quyền của chủ tịch, có công ty thì ngược lại.
Sơ đồ báo cáo viết bằng chữ cho ba kiểu công ty
Ba sơ đồ dưới đây gặp nhiều nhất. Mũi tên chỉ chiều báo cáo lên trên.
- Tách hai ghế: trưởng phòng → giám đốc khối → tổng giám đốc (chị Lan) → hội đồng quản trị do chủ tịch (ông Phúc) đứng đầu → đại hội đồng cổ đông. Chị Lan điều hành, ông Phúc chủ trì hội đồng.
- Một người kiêm: trưởng phòng → giám đốc khối → chủ tịch kiêm tổng giám đốc (ông Phúc) → hội đồng quản trị → đại hội đồng cổ đông. Ông Phúc tự báo cáo cho hội đồng do chính mình chủ trì, nên vai giám sát yếu đi.
- Chủ tịch điều hành trong tập đoàn: tổng giám đốc các công ty con → chủ tịch tập đoàn (giữ vai điều hành cao nhất) → hội đồng quản trị tập đoàn. Ở mô hình này, tổng giám đốc công ty con đứng dưới chủ tịch tập đoàn trên thực tế, dù về pháp lý mỗi công ty con có hội đồng riêng.
- Công ty TNHH một thành viên do cá nhân làm chủ: giám đốc → chủ tịch công ty (người chủ). Ở đây "chủ tịch" không phải người chủ trì hội đồng nào, mà là chủ sở hữu thực hiện quyền của mình.
Khi vẽ sơ đồ tổ chức cho công ty, đặt hội đồng quản trị ở một ô riêng phía trên, nối xuống tổng giám đốc bằng một đường. Đừng vẽ chủ tịch như một hộp nằm giữa tổng giám đốc và nhân viên; vẽ vậy là đã cài sẵn chuyện hai đầu chỉ đạo.
Một người kiêm hai ghế: khi nào được, khi nào không nên
Luật Doanh nghiệp 2020 không cấm chủ tịch hội đồng quản trị kiêm tổng giám đốc ở công ty cổ phần thông thường. Với công ty đại chúng, các quy định về quản trị công ty theo pháp luật chứng khoán thì không cho kiêm, để tách người giám sát khỏi người bị giám sát. Quy định này có thể được sửa đổi, nên nếu công ty bạn chuẩn bị lên sàn hoặc đã là công ty đại chúng, hãy tra văn bản hiện hành và hỏi bộ phận pháp chế.
Ở công ty nhỏ, kiêm nhiệm là chuyện bình thường. Người sáng lập vừa nắm cổ phần lớn nhất, vừa điều hành trực tiếp; tách ra chỉ thêm một tầng giấy tờ. Vấn đề bắt đầu khi công ty có cổ đông bên ngoài. Nhà đầu tư mới thường đề nghị tách ghế, hoặc ít nhất đưa thành viên độc lập vào hội đồng, vì họ muốn có người hỏi được câu "kết quả quý này vì sao kém" mà không phải hỏi chính người phải trả lời.
Một dấu hiệu nên tách: hội đồng quản trị họp mà chỉ nghe tổng giám đốc báo cáo rồi thông qua, không ai phản biện. Khi chủ tịch và tổng giám đốc là một người, cuộc họp ấy gần như là người đó tự duyệt kế hoạch của mình. Tách ghế không có nghĩa là bớt quyền người sáng lập, mà là có thêm một người đặt câu hỏi đúng lúc.
Chairman, president, executive chairman: dịch cho đúng
Chữ tiếng Anh dưới đây đều có thể bị dịch thành "chủ tịch", nhưng nghĩa thật khác nhau xa.
| Chữ tiếng Anh | Nghĩa trong công ty | Dịch nên dùng |
|---|---|---|
| Chairman, Chair of the Board | Người chủ trì hội đồng quản trị | Chủ tịch hội đồng quản trị |
| Executive Chairman | Chủ tịch đồng thời giữ vai điều hành, thường trong tập đoàn | Chủ tịch điều hành |
| Non-executive Chairman | Chủ tịch chỉ lo hội đồng, không điều hành | Chủ tịch hội đồng quản trị (không điều hành) |
| President (công ty Mỹ) | Thường là người điều hành số hai dưới CEO, hoặc kiêm CEO | Tổng giám đốc hoặc chủ tịch điều hành, tuỳ sơ đồ |
| President (công ty Nhật, Hàn) | Người đứng đầu điều hành, gần với CEO | Tổng giám đốc |
| Chairman of the Members' Council | Chủ tịch hội đồng thành viên ở công ty TNHH | Chủ tịch hội đồng thành viên |
| Company Chairman (TNHH một thành viên) | Chủ tịch công ty theo cách gọi luật Việt Nam | Chủ tịch công ty |
Khi dịch hồ sơ một đối tác nước ngoài, đừng dịch "president" thành "chủ tịch" theo phản xạ. Xem trên trang giới thiệu của họ người đó đứng dưới ai. Nếu trên còn một CEO, "phó tổng giám đốc cấp cao" hoặc "tổng giám đốc khối" sát nghĩa hơn.
Ai ký, ai quyết: bốn tình huống ở Công ty Cổ phần B
Ký hợp đồng mua nguyên liệu trong hạn mức. Tổng giám đốc ký, nếu là người đại diện theo pháp luật hoặc có giấy uỷ quyền. Chủ tịch không cần biết từng hợp đồng.
Vay ngân hàng một khoản lớn hơn hạn mức điều lệ giao cho tổng giám đốc. Hội đồng quản trị họp và ra nghị quyết, chủ tịch ký nghị quyết. Tổng giám đốc sau đó mới ký hợp đồng vay theo nghị quyết.
Thay một giám đốc khối. Tuỳ điều lệ: nếu chức danh đó thuộc quyền bổ nhiệm của tổng giám đốc thì tổng giám đốc quyết; nếu là người quản lý do hội đồng bổ nhiệm thì phải qua hội đồng. Chủ tịch không tự ra quyết định một mình.
Miễn nhiệm tổng giám đốc. Hội đồng quản trị biểu quyết, chủ tịch chủ trì phiên họp. Tổng giám đốc nếu đồng thời là thành viên hội đồng vẫn được dự họp, nhưng quyết định là của cả hội đồng.
Lỗi hay gặp khi gọi và ghi hai chức danh này
Những lỗi dưới đây xuất hiện trong thư mời, bài phát biểu, danh thiếp và cả hợp đồng. Phần lớn sửa được bằng một lần đối chiếu với điều lệ.
- Gọi chủ tịch là "giám đốc" trong thư mời. Người nhận có thể không phật ý, nhưng thư gửi đối tác lớn mà sai chức danh của người ký là điểm trừ. Ghi đúng "Chủ tịch Hội đồng quản trị" ở dòng ký.
- Ghi "Chủ tịch" trống không cho công ty có nhiều hội đồng. Tập đoàn có chủ tịch hội đồng quản trị, lại có chủ tịch hội đồng thành viên ở các công ty con. Ghi đủ "Chủ tịch HĐQT Công ty Cổ phần B" để khỏi lẫn.
- Để tổng giám đốc ký nghị quyết hội đồng. Nghị quyết hội đồng quản trị do chủ tịch ký thay mặt hội đồng; tổng giám đốc ký quyết định điều hành. Đổi chỗ chữ ký là văn bản có thể bị nghi ngờ hiệu lực.
- Xếp thứ tự giới thiệu ngược. Trong buổi lễ, người dẫn giới thiệu chủ tịch hội đồng quản trị trước, rồi tới tổng giám đốc, trừ khi tổng giám đốc là chủ nhà của sự kiện điều hành.
- Dịch "Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc" thành "President". Một chữ không gánh nổi hai vai; dùng "Chairman and CEO".
Trước khi in danh thiếp hay gửi thư quan trọng, mở điều lệ và quyết định bổ nhiệm, chép nguyên văn chức danh. Ba phút đối chiếu đỡ một lần in lại cả hộp danh thiếp.
Câu hỏi thường gặp
Chủ tịch hội đồng quản trị có phải đi làm hằng ngày không?
Không bắt buộc. Chủ tịch làm việc theo phiên họp và theo nghị quyết; mức độ có mặt ở công ty do điều lệ và thoả thuận nội bộ. Ở công ty gia đình, chủ tịch thường đến hằng ngày, nhưng đó là thói quen chứ không phải yêu cầu của chức danh.
Chủ tịch có quyền chỉ đạo trực tiếp nhân viên không?
Về nguyên tắc, nhân viên nhận việc từ bộ máy điều hành do tổng giám đốc đứng đầu. Chủ tịch chỉ đạo trực tiếp nhân viên là đi tắt, dễ gây hai đầu mệnh lệnh. Nếu chủ tịch cần một việc, kênh đúng là qua tổng giám đốc hoặc nghị quyết của hội đồng.
Công ty TNHH có chủ tịch hội đồng quản trị không?
Không. Công ty TNHH hai thành viên trở lên có hội đồng thành viên và chủ tịch hội đồng thành viên; công ty TNHH một thành viên có chủ tịch công ty hoặc hội đồng thành viên. Ghi "chủ tịch hội đồng quản trị" cho công ty TNHH là sai chức danh.
Chủ tịch kiêm tổng giám đốc ghi danh thiếp thế nào?
Mặt tiếng Việt ghi "Chủ tịch HĐQT kiêm Tổng giám đốc", mặt tiếng Anh ghi "Chairman and CEO". Không cần thêm "Founder" hay chức danh khác nếu không phục vụ người đọc, vì dòng chức danh dài ba bốn cụm khó đọc trên một tấm thiệp nhỏ.
Phó chủ tịch hội đồng quản trị khác phó tổng giám đốc thế nào?
Phó chủ tịch hội đồng quản trị là thành viên hội đồng, thay chủ tịch chủ trì khi được giao; thuộc tầng quản trị. Phó tổng giám đốc là người trong bộ máy điều hành, giúp tổng giám đốc một mảng việc. Hai chức danh nằm ở hai tầng khác nhau dù cùng chữ "phó".
Chủ tịch hội đồng quản trị có thể bị miễn nhiệm không?
Có. Hội đồng quản trị có thể bầu người khác làm chủ tịch; người đó vẫn có thể còn là thành viên hội đồng. Muốn đưa một người ra khỏi hội đồng hẳn thì phải qua đại hội đồng cổ đông, theo trình tự trong điều lệ.