Công chứng viên là người được bổ nhiệm để chứng nhận tính xác thực, hợp pháp của hợp đồng, giao dịch và bản dịch; thừa phát lại là người được bổ nhiệm để lập vi bằng ghi nhận sự kiện, tống đạt giấy tờ, xác minh điều kiện thi hành án và tổ chức thi hành án dân sự theo yêu cầu. Cả hai là chức danh hành nghề do nhà nước bổ nhiệm, làm việc trong tổ chức hành nghề riêng, nhưng sản phẩm của họ có giá trị khác nhau.
Người dân hay nhầm vì cả hai đều "làm giấy tờ có giá trị pháp lý". Thực tế, một văn bản công chứng và một vi bằng không thay thế được cho nhau. Bài này đặt hai chức danh cạnh nhau, chỉ ra người giữ chức danh đứng ở đâu trong tổ chức, cách dịch sang tiếng Anh, và những cách gọi sai trên giấy tờ, biển hiệu, danh thiếp.
Hai chức danh đặt cạnh nhau
Bảng dưới đây so sánh ở mức nguyên lý. Phạm vi việc cụ thể và thủ tục do luật về công chứng (Luật Công chứng 2024) và văn bản về thừa phát lại quy định, có thể thay đổi, nên tra văn bản hiện hành trước khi làm thủ tục.
| Tiêu chí | Công chứng viên | Thừa phát lại |
|---|---|---|
| Sản phẩm chính | Văn bản công chứng: hợp đồng, giao dịch, bản dịch được chứng nhận | Vi bằng, văn bản tống đạt, biên bản xác minh, hồ sơ thi hành án |
| Giá trị | Có hiệu lực thi hành với các bên, giá trị chứng cứ cao | Vi bằng là nguồn chứng cứ để toà án, cơ quan xem xét; không thay văn bản công chứng |
| Làm việc tại | Phòng công chứng hoặc văn phòng công chứng | Văn phòng thừa phát lại |
| Cách vào nghề | Đào tạo nghề, tập sự, kiểm tra, được bổ nhiệm | Đáp ứng điều kiện, đào tạo nghề, tập sự, kiểm tra, được bổ nhiệm |
| Nhu cầu khách thường mang tới | Mua bán, tặng cho, uỷ quyền, lập di chúc, dịch giấy tờ | Ghi nhận lại một việc đã xảy ra, giao giấy tờ cho bên kia, tìm tài sản của người nợ |
| Từ gốc nghề | Hệ thống công chứng kiểu châu Âu lục địa | Nghề có gốc ở các nước theo truyền thống pháp luật Pháp |
Ví dụ để nhớ: anh Tùng mua căn nhà của bà Hạnh thì hợp đồng mua bán đi công chứng. Hai tuần sau, hàng xóm xây lấn sang tường nhà anh, anh mời thừa phát lại đến lập vi bằng ghi nhận hiện trạng. Hai chức danh, hai việc, không thay chỗ cho nhau được.
Công chứng viên làm phần việc lớn nào
Phần việc lớn nhất của công chứng viên là đứng giữa các bên của một giao dịch quan trọng và chịu trách nhiệm về tính hợp pháp của nó: kiểm giấy tờ, kiểm năng lực của người ký, giải thích quyền và nghĩa vụ, chứng kiến việc ký, rồi ký và đóng dấu chứng nhận. Hợp đồng mua bán, tặng cho nhà đất, văn bản thừa kế, hợp đồng uỷ quyền, bản dịch giấy tờ là những việc hằng ngày ở một văn phòng công chứng.
Công chứng viên chịu trách nhiệm cá nhân về văn bản mình chứng nhận. Vì vậy họ có quyền từ chối khi giấy tờ không rõ, khi nghi người ký không minh mẫn hoặc bị ép. Nhiều người bực mình vì bị hỏi kỹ, nhưng đó chính là phần việc của chức danh này.
Công chứng khác chứng thực. Chứng thực bản sao, chứng thực chữ ký là thủ tục xác nhận bản sao đúng với bản chính hoặc chữ ký đúng là của người ký, không xem nội dung giao dịch có hợp pháp không. Trong đời thường người ta hay nói "đi công chứng bản sao", cách gọi đúng là chứng thực. Khi ghi trong quy trình nội bộ của công ty, phân biệt hai chữ này để nhân viên không đi nhầm nơi.
Thừa phát lại làm phần việc lớn nào
Thừa phát lại có bốn nhóm việc. Lập vi bằng là ghi nhận bằng văn bản, kèm hình ảnh, những sự kiện, hành vi có thật mà thừa phát lại trực tiếp chứng kiến, như hiện trạng nhà trước khi sửa, việc giao nhận tiền, nội dung một trang mạng tại một thời điểm. Tống đạt là chuyển giấy tờ của toà án, cơ quan thi hành án đến đương sự theo đúng thủ tục. Xác minh điều kiện thi hành án là tìm hiểu tài sản, thu nhập của người phải thi hành. Và tổ chức thi hành án dân sự theo yêu cầu của đương sự trong phạm vi luật cho phép.
Điều người dân hay hiểu nhầm nhất: vi bằng không thay được hợp đồng công chứng. Vi bằng ghi nhận "đã có việc giao tiền", nhưng không biến một giao dịch mua bán nhà đất thành hợp pháp nếu giao dịch đó luật bắt buộc công chứng. Khi ai đó mời mua nhà "bằng vi bằng" để khỏi công chứng, đó là dấu hiệu cần dừng lại hỏi kỹ.
Thừa phát lại không phải cán bộ toà án và không phải chấp hành viên của cơ quan thi hành án nhà nước. Họ hành nghề trong văn phòng thừa phát lại, nhận yêu cầu của người dân, doanh nghiệp và thu phí theo thoả thuận trong khung quy định.
Chức danh bên trong một văn phòng công chứng, văn phòng thừa phát lại
Hai loại tổ chức có cách sắp xếp gần giống nhau. Sơ đồ thường gặp:
- Văn phòng công chứng: Trưởng văn phòng (là công chứng viên) → Công chứng viên → Công chứng viên tập sự, thư ký nghiệp vụ → Nhân viên lưu trữ, thu ngân.
- Phòng công chứng do nhà nước thành lập: người đứng đầu là Trưởng phòng công chứng, cũng là công chứng viên; bên dưới tương tự.
- Văn phòng thừa phát lại: Trưởng văn phòng (là thừa phát lại) → Thừa phát lại → Thư ký nghiệp vụ thừa phát lại → Nhân viên hành chính.
- Thư ký nghiệp vụ soạn thảo, kiểm giấy tờ ban đầu, hướng dẫn khách, nhưng không ký chứng nhận. Khách thường làm việc với thư ký nhiều nhất, rồi mới gặp công chứng viên hay thừa phát lại ở bước cuối.
- Người tập sự làm dưới sự hướng dẫn, không ký văn bản công chứng hay vi bằng với tư cách người hành nghề.
Mẫu danh thiếp đúng: Công chứng viên Mai Thị Quỳnh – Trưởng văn phòng, Văn phòng Công chứng G; Nguyễn Hải Đăng – Thư ký nghiệp vụ, Văn phòng Thừa phát lại H. Ghi thư ký nghiệp vụ thành "Chuyên viên công chứng" là cách gọi dễ gây hiểu nhầm, nên tránh.
Dịch sang tiếng Anh: notary không giống nhau ở mọi nước
Chữ notary trong tiếng Anh mang nghĩa rất khác nhau tuỳ nước. Đây là chỗ người dịch hồ sơ hay vấp:
| Tên gọi | Ở đâu | Làm gì | Có giống công chứng viên Việt Nam không |
|---|---|---|---|
| Notary Public | Mỹ | Chủ yếu xác nhận danh tính người ký, chứng kiến chữ ký, ít khi xem nội dung | Không, phạm vi hẹp hơn nhiều |
| Civil-law Notary, Latin Notary | Pháp, Đức và nhiều nước châu Âu lục địa | Soạn và chứng nhận giao dịch, chịu trách nhiệm về tính hợp pháp | Gần nhất |
| Notary | Anh | Nghề pháp lý riêng, thường làm giấy tờ dùng ở nước ngoài | Gần một phần |
| Bailiff | Anh, Mỹ | Thi hành lệnh toà, tống đạt, thu giữ tài sản | Gần với một phần việc của thừa phát lại |
| Judicial Officer, Process Server | Nhiều nước | Tống đạt giấy tờ, thi hành án | Gần một phần việc của thừa phát lại |
Cách dịch an toàn cho hồ sơ: Notary (Công chứng viên) và Bailiff (Thừa phát lại), kèm một câu giải thích trong bản dịch nếu người đọc ở nước theo hệ Anh, Mỹ. Đừng dịch vi bằng là "notarized record", vì người đọc nước ngoài sẽ tưởng đó là văn bản công chứng.
Lỗi hay gặp khi gọi và ghi hai chức danh
Gọi nhân viên văn phòng là công chứng viên. Người tiếp bạn ở quầy phần lớn là thư ký nghiệp vụ. Hỏi đúng: "Chị cho em gặp công chứng viên phụ trách hồ sơ này".
Viết "vi bằng công chứng". Hai chữ không đi với nhau. Vi bằng do thừa phát lại lập, văn bản công chứng do công chứng viên chứng nhận.
Ghi "luật sư công chứng". Công chứng viên và luật sư là hai nghề khác nhau, theo hai luật khác nhau. Một người có thể từng là luật sư, nhưng khi hành nghề công chứng thì không đồng thời hành nghề luật sư.
Gọi thừa phát lại là "thừa phát lại toà án". Thừa phát lại hành nghề trong văn phòng thừa phát lại, không thuộc biên chế toà án.
Trong quy trình công ty ghi "đi công chứng hoá đơn". Việc cần làm thường là chứng thực bản sao. Ghi đúng để nhân viên đến đúng nơi và không mất buổi.
Nên tìm công chứng viên, thừa phát lại hay luật sư
Ba nghề này hay bị gọi lẫn khi người dân cần "ai đó làm giấy tờ pháp lý". Trả lời lần lượt các câu dưới đây, dừng ở câu đầu tiên bạn trả lời "có":
- Bạn sắp ký một hợp đồng, giao dịch mà luật bắt buộc hoặc bạn muốn có giá trị chắc chắn? Ví dụ mua bán nhà đất, tặng cho, uỷ quyền, di chúc. Tìm công chứng viên.
- Bạn cần ghi nhận một việc đang hoặc đã xảy ra để làm chứng cứ? Ví dụ hiện trạng công trình, việc giao tiền, nội dung bị đăng sai sự thật. Tìm thừa phát lại để lập vi bằng.
- Bạn đã thắng kiện nhưng bên kia chưa trả, cần biết họ có tài sản gì? Thừa phát lại có thể xác minh điều kiện thi hành án theo yêu cầu.
- Bạn chưa biết mình nên làm gì, có tranh chấp, cần người đứng về phía mình? Tìm luật sư. Công chứng viên và thừa phát lại phải khách quan, không đại diện cho bên nào.
Câu cuối là khác biệt cốt lõi nhất: luật sư bảo vệ quyền lợi của khách hàng mình, còn công chứng viên và thừa phát lại đứng giữa, chịu trách nhiệm về tính đúng của văn bản họ lập. Khi soạn quy trình xử lý giấy tờ cho công ty, bạn có thể dùng đúng bốn câu này làm cây quyết định cho nhân viên hành chính.
Câu hỏi thường gặp
Vi bằng có thay được hợp đồng công chứng không?
Không. Vi bằng chỉ ghi nhận một sự kiện, hành vi có thật mà thừa phát lại chứng kiến. Những giao dịch luật bắt buộc công chứng, như chuyển nhượng nhà đất, vẫn phải đi công chứng mới đúng thủ tục.
Công chứng viên tiếng Anh là gì?
Thường dịch là notary. Tuy nhiên notary public ở Mỹ có phạm vi việc hẹp hơn nhiều, gần như chỉ chứng kiến chữ ký, nên khi dịch hồ sơ nên ghi kèm cụm tiếng Việt và giải thích ngắn.
Thư ký nghiệp vụ công chứng có được ký văn bản công chứng không?
Không. Thư ký nghiệp vụ hỗ trợ soạn thảo, kiểm giấy tờ, hướng dẫn khách. Chỉ công chứng viên mới ký chứng nhận và chịu trách nhiệm về văn bản công chứng.
Văn phòng công chứng và phòng công chứng khác nhau thế nào?
Phòng công chứng do nhà nước thành lập, người đứng đầu là trưởng phòng. Văn phòng công chứng do công chứng viên thành lập theo loại hình doanh nghiệp được phép, người đứng đầu là trưởng văn phòng. Giá trị văn bản công chứng của hai nơi như nhau.
Thừa phát lại có phải là cán bộ toà án không?
Không. Thừa phát lại là người được bổ nhiệm để hành nghề, làm việc trong văn phòng thừa phát lại, nhận yêu cầu của người dân và doanh nghiệp, không thuộc biên chế toà án hay cơ quan thi hành án.
Khi nào nên mời thừa phát lại lập vi bằng?
Khi bạn cần ghi nhận một việc đang xảy ra để làm chứng cứ sau này: hiện trạng nhà trước khi hàng xóm sửa, việc giao nhận tài sản, nội dung trên mạng bị xâm phạm. Vi bằng lập càng sát thời điểm xảy ra càng có giá trị.