ChucDanh.comChức Danh
Học vị, chức danh khoa học và chức danh hành nghề

Giáo sư và phó giáo sư là gì: công nhận, bổ nhiệm và cách dịch professor

Giáo sư, phó giáo sư là chức danh khoa học được công nhận rồi bổ nhiệm, khác giảng viên chính. Vì sao assistant professor không phải phó giáo sư và cách ghi GS., PGS.

A middle-aged Vietnamese woman lecturer walks down a sunlit university corridor carrying a stack of folders, filmed from behind at a low angle, soft morning light, pale blue tones

Giáo sư và phó giáo sư là hai chức danh khoa học cao nhất trong giáo dục đại học ở Việt Nam, dành cho người đã có bằng tiến sĩ và có thành tích giảng dạy, nghiên cứu được hội đồng chuyên môn xét công nhận. Viết tắt trước tên là GS. và PGS. Đây không phải chức vụ quản lý, cũng không phải học vị.

Rắc rối thường đến khi dịch. Chữ "professor" ở Mỹ được dùng rộng hơn nhiều so với "giáo sư" ở Việt Nam, và "assistant professor" không hề là phó giáo sư. Phần dưới đây giải nghĩa từng tên gọi, so sánh với hệ thống Mỹ, Anh và chỉ ra cách ghi trên hồ sơ, danh thiếp mà không làm người đọc hiểu nhầm cấp bậc.

Công nhận và bổ nhiệm là hai bước khác nhau

Ở Việt Nam, một tiến sĩ muốn trở thành phó giáo sư phải nộp hồ sơ để được xét công nhận đạt tiêu chuẩn chức danh. Hội đồng chuyên môn theo ngành và hội đồng cấp trên xem xét thời gian giảng dạy, số học viên đã hướng dẫn, bài báo khoa học, sách, đề tài. Đạt tiêu chuẩn rồi, người đó mới được một cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm vào chức danh phó giáo sư để làm việc tại trường.

Hai bước này giải thích vì sao đôi khi bạn gặp cách nói "được công nhận đạt chuẩn nhưng chưa được bổ nhiệm". Trường hợp thường gặp là người làm ở viện nghiên cứu, cơ quan quản lý, doanh nghiệp, không đứng lớp ở trường nào. Trên hồ sơ cá nhân, người đó vẫn ghi học hàm theo quyết định công nhận; còn danh sách giảng viên của một trường chỉ ghi những người trường đã bổ nhiệm.

Tiêu chuẩn và thủ tục xét đã đổi nhiều lần theo các văn bản về chức danh giáo sư, phó giáo sư, và có thể tiếp tục đổi. Khi soạn hồ sơ, tra văn bản hiện hành, đừng chép điều kiện từ một bài viết cũ. Bài này chỉ dừng ở nguyên lý: có bằng tiến sĩ, có thâm niên giảng dạy, có công trình, qua hội đồng.

Giáo sư, phó giáo sư đặt cạnh các tên gọi giảng dạy khác

Trong một trường đại học công lập, một người có thể mang cùng lúc học vị, chức danh khoa học, chức danh nghề nghiệp và chức vụ. Bảng này tách bốn lớp đó ra:

Lớp tên gọiVí dụAi quyết địnhGhi ở đâu
Học vịThạc sĩ, tiến sĩCơ sở đào tạo cấp bằngTrước tên (ThS., TS.) và mục học vấn
Chức danh khoa họcPhó giáo sư, giáo sưHội đồng xét công nhận, trường bổ nhiệmTrước tên, đứng trước học vị (PGS.TS.)
Chức danh nghề nghiệp viên chứcGiảng viên, giảng viên chính, giảng viên cao cấpCơ quan quản lý viên chức theo hạngHồ sơ viên chức, quyết định xếp lương
Chức vụTrưởng bộ môn, trưởng khoa, phó hiệu trưởngTrường bổ nhiệm theo nhiệm kỳDòng chức danh trên danh thiếp, chữ ký văn bản

Nhờ bảng này, bạn hiểu được dòng danh thiếp PGS.TS. Nguyễn Thị Lan – Trưởng khoa Ngoại ngữ: PGS là chức danh khoa học, TS là học vị, trưởng khoa là chức vụ. Bà Lan có thể đồng thời là giảng viên cao cấp trong hồ sơ viên chức, nhưng thông tin đó không cần lên danh thiếp.

Dịch professor cho đúng: Mỹ, Anh và Việt Nam

Chữ professor là nguồn nhầm lẫn lớn nhất. Ở Mỹ, gần như mọi giảng viên trong biên chế lâu dài đều có chữ professor trong chức danh; ở Anh và nhiều nước theo hệ Anh, professor là bậc cao nhất, rất ít người có.

Chức danh gốcHệ thốngGần với tên gọi Việt Nam nàoCách dịch an toàn
Assistant ProfessorMỹGiảng viên đã có tiến sĩ, mới vào ngạch"Giảng viên (Assistant Professor)", không dịch là phó giáo sư
Associate ProfessorMỹGần với phó giáo sư"Phó giáo sư" hoặc giữ nguyên tiếng Anh khi dịch hồ sơ
Professor, Full ProfessorMỹGần với giáo sư"Giáo sư"
Lecturer, Senior LecturerAnhGiảng viên, giảng viên chínhGiữ nguyên tiếng Anh kèm giải thích trong ngoặc
ReaderAnhBậc trên giảng viên chính, dưới giáo sưKhông có tên tương ứng, giữ nguyên
ProfessorAnhGiáo sư"Giáo sư"
Visiting Professor, Adjunct ProfessorNhiều nướcGiáo sư thỉnh giảng, giảng viên kiêm nhiệmDịch theo vai trò, không quy đổi thành học hàm Việt Nam

Nguyên tắc dịch hồ sơ: chức danh nước ngoài của một người không tự động thành học hàm Việt Nam. Bạn dịch đúng nghĩa và giữ nguyên tiếng Anh trong ngoặc, để người đọc tự đối chiếu. Một hồ sơ ghi "PGS." cho người là Assistant Professor ở Mỹ sẽ bị trả lại hoặc tệ hơn, bị coi là khai man.

Giáo sư thỉnh giảng, giáo sư danh dự và những cách gọi khác

Giáo sư thỉnh giảng. Người được mời đến giảng dạy hoặc nghiên cứu một thời gian tại trường khác, thường là giáo sư ở trường gốc. Tên tiếng Anh hay gặp là Visiting Professor. Đây là vai trò tạm thời, không phải học hàm riêng.

Giáo sư danh dự. Danh hiệu một trường trao cho người có đóng góp lớn, thường là người nước ngoài hoặc người đã nghỉ hưu. Tên tiếng Anh là Honorary Professor hoặc Professor Emeritus với người đã nghỉ. Không đồng nghĩa với việc được công nhận chức danh theo quy định trong nước.

Giáo sư trong đời thường. Ở nhiều nơi, người ta gọi đùa người hiểu biết là "giáo sư". Trong hồ sơ, hợp đồng, giấy mời thì không bao giờ dùng nghĩa này.

Giáo sư trong quảng cáo. Nếu một lớp học, một sản phẩm giới thiệu "giáo sư" đứng sau, bạn có quyền hỏi chức danh đó được công nhận ở đâu, năm nào. Người có thật không ngại trả lời câu hỏi này.

Giáo sư đã nghỉ hưu. Học hàm đã được công nhận vẫn được ghi sau khi nghỉ hưu, vì nó gắn với người chứ không gắn với vị trí làm việc. Chỉ chức vụ như trưởng khoa mới thôi ghi khi hết nhiệm kỳ. Trên giấy mời, ghi GS.TS. Hoàng Văn Sơn, nguyên Trưởng khoa Toán là cách vừa đúng vừa lịch sự.

Ghi GS., PGS. trên danh thiếp, giấy mời và chữ ký email

Một vài cách ghi chuẩn và những lỗi người trong ngành nhìn là nhận ra:

  • Danh thiếp tiếng Việt: GS.TS. Đỗ Văn Khoa – Giám đốc Viện Nghiên cứu Y. Học hàm, học vị trước tên; chức vụ ở dòng dưới.
  • Mặt tiếng Anh của danh thiếp: Prof. Do Van Khoa, PhD – Director, Institute of Y Research. Với phó giáo sư, dùng Assoc. Prof. Nguyen Thi Lan, PhD. Không viết "Dr. Prof." chồng lên nhau.
  • Giấy mời hội thảo: Kính mời PGS.TS. Nguyễn Thị Lan. Không viết "Kính mời Phó giáo sư Tiến sĩ Nguyễn Thị Lan" đầy đủ trong cùng một dòng chật, đọc rất nặng.
  • Chữ ký email: PGS.TS. Nguyễn Thị Lan | Khoa Ngoại ngữ, Trường Đại học X. Không thêm "Giảng viên cao cấp" vào chữ ký, đó là thông tin hồ sơ nội bộ.
  • Lỗi hay gặp: ghi "GS." cho người mới được bổ nhiệm làm giáo sư thỉnh giảng; ghi "PGS." khi hồ sơ mới qua hội đồng ngành; viết "PGS-TS" bằng gạch nối thay cho dấu chấm.

Khi không chắc người được mời có học hàm gì, bạn hỏi trực tiếp thư ký hoặc chính người đó. Hỏi một câu thì không ai phật lòng, ghi sai trên bảng tên giữa hội trường thì khó sửa.

Kiểm một danh xưng giáo sư trong năm bước

Bạn làm nhân sự cần xác minh hồ sơ ứng viên, bạn tổ chức hội thảo cần ghi đúng bảng tên, hay chỉ là phụ huynh thấy một lớp học quảng cáo có giáo sư giảng dạy. Cả ba trường hợp đều đi qua cùng một trình tự:

  1. Hỏi rõ đó là chức danh trong nước hay chức danh ở trường nước ngoài. Hai loại có cách kiểm khác nhau và không quy đổi qua lại.
  2. Với chức danh trong nước, hỏi năm được công nhận và ngành xét. Danh sách người được công nhận đạt tiêu chuẩn được công bố công khai theo từng năm, có ghi ngành.
  3. Với chức danh nước ngoài, hỏi tên trường, khoa và chức danh nguyên văn bằng tiếng Anh. Assistant, Associate hay Full Professor là ba bậc khác nhau.
  4. Phân biệt chức danh với vai trò tạm thời: thỉnh giảng, danh dự, kiêm nhiệm. Những vai trò này ghi được nhưng phải ghi đúng tên.
  5. Đối chiếu với lĩnh vực đang được giới thiệu. Một giáo sư ngành cơ khí giảng về dinh dưỡng thì học hàm không nói lên chuyên môn ở lĩnh vực đó.

Năm bước này không nhằm nghi ngờ ai, mà để bạn ghi đúng. Nhiều trường hợp ghi sai đến từ ban tổ chức chứ không từ chính người được mời, và người bị ghi thừa học hàm thường là người khó xử nhất.

Phó giáo sư báo cáo cho ai trong sơ đồ trường đại học

Vì học hàm không phải chức vụ, phó giáo sư không có cấp dưới chỉ vì mình là phó giáo sư. Về mặt hành chính, một phó giáo sư đứng lớp vẫn báo cáo cho trưởng bộ môn, trưởng bộ môn báo cáo cho trưởng khoa, trưởng khoa báo cáo cho ban giám hiệu: Giảng viên (PGS.TS.) → Trưởng bộ môn → Trưởng khoa → Phó hiệu trưởng phụ trách đào tạo → Hiệu trưởng. Trưởng bộ môn có thể chỉ là tiến sĩ và vẫn là cấp trên trực tiếp của một phó giáo sư.

Học hàm thể hiện ở chỗ khác: quyền hướng dẫn nghiên cứu sinh, chủ trì đề tài lớn, tham gia hội đồng chấm luận án, hội đồng xét chức danh. Ở nhiều trường, các vị trí như trưởng chương trình đào tạo tiến sĩ đòi hỏi người có học hàm. Đó là ảnh hưởng học thuật, không phải quan hệ báo cáo hành chính.

Với người soạn sơ đồ tổ chức trường hoặc viện, mẹo là để học hàm trong ô tên người, còn ô chức vụ chỉ ghi chức vụ. Đừng vẽ hộp "Các phó giáo sư" như một phòng ban, vì đó không phải đơn vị tổ chức.

Câu hỏi thường gặp

Phó giáo sư tiếng Anh là gì?

Thường dịch là Associate Professor, viết tắt Assoc. Prof. khi đặt trước tên. Khi dịch hồ sơ ra nước ngoài, nên giữ nguyên cụm tiếng Việt kèm bản dịch để người đọc biết đây là chức danh được công nhận theo quy định trong nước.

Assistant professor có phải phó giáo sư không?

Không. Assistant Professor ở Mỹ là bậc mở đầu cho giảng viên đã có tiến sĩ, gần với giảng viên ở Việt Nam. Dịch thành phó giáo sư là nâng cấp bậc sai, dễ bị coi là khai không đúng.

Muốn được xét phó giáo sư cần có bằng gì?

Điều kiện đầu tiên là bằng tiến sĩ. Ngoài ra còn thâm niên giảng dạy, số người đã hướng dẫn, công trình khoa học và các tiêu chuẩn khác theo văn bản hiện hành về chức danh giáo sư, phó giáo sư.

Giáo sư có phải là chức vụ lãnh đạo không?

Không. Giáo sư là chức danh khoa học, không kèm quyền quản lý hành chính. Một giáo sư có thể chỉ là giảng viên trong bộ môn và vẫn báo cáo cho trưởng bộ môn, trưởng khoa.

Ghi GS.TS. hay TS.GS. mới đúng?

Ghi GS.TS., tức học hàm đứng trước, học vị đứng sau. Tương tự là PGS.TS. và GS.TSKH. Cách viết đảo ngược bị coi là sai trong văn bản hành chính và giấy mời.

Giáo sư nước ngoài sang dạy có được gọi là giáo sư không?

Bạn gọi theo chức danh người đó đang giữ ở trường gốc, dịch đúng nghĩa, ví dụ Professor là giáo sư, Associate Professor là phó giáo sư. Việc này khác với công nhận chức danh theo quy định trong nước, không nên ghi lẫn hai chuyện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138