Kiểm toán viên, theo nghĩa pháp lý ở Việt Nam, là người có chứng chỉ kiểm toán viên do cơ quan quản lý tài chính cấp sau kỳ thi; chỉ khi được cấp giấy chứng nhận đăng ký hành nghề và làm việc trong một doanh nghiệp kiểm toán, người đó mới là kiểm toán viên hành nghề và được ký báo cáo kiểm toán. Khung pháp lý chính là Luật Kiểm toán độc lập 2011.
Trong đời thường, chữ kiểm toán viên còn được dùng cho mọi người làm trong công ty kiểm toán, kể cả trợ lý mới vào nghề, và cho người làm kiểm toán nội bộ trong doanh nghiệp. Sự lỏng lẻo này gây khá nhiều nhầm lẫn khi đọc CV, viết danh thiếp và dịch chức danh. Phần dưới đây gỡ từng lớp.
Bốn loại "kiểm toán viên" bạn sẽ gặp
Cùng một chữ, nhưng bốn nhóm người dưới đây có điều kiện và quyền hạn rất khác nhau:
| Nhóm | Điều kiện | Làm việc ở đâu | Ký báo cáo kiểm toán độc lập |
|---|---|---|---|
| Người làm nghề kiểm toán chưa có chứng chỉ | Bằng đại học phù hợp, được tuyển vào công ty kiểm toán | Doanh nghiệp kiểm toán | Không |
| Kiểm toán viên (có chứng chỉ) | Đã thi đạt và được cấp chứng chỉ kiểm toán viên | Có thể làm ở bất cứ đâu | Chưa, nếu chưa đăng ký hành nghề |
| Kiểm toán viên hành nghề | Có chứng chỉ, được cấp giấy chứng nhận đăng ký hành nghề, làm trong doanh nghiệp kiểm toán | Doanh nghiệp kiểm toán | Có |
| Kiểm toán viên nội bộ | Do doanh nghiệp tuyển và bổ nhiệm, không bắt buộc chứng chỉ kiểm toán viên | Bộ phận kiểm toán nội bộ của một doanh nghiệp, tổ chức | Không (họ báo cáo nội bộ) |
Ngoài ra, trong khu vực nhà nước có kiểm toán viên nhà nước, là một ngạch công chức theo Luật Kiểm toán nhà nước 2015 và sửa đổi, với các bậc kiểm toán viên, kiểm toán viên chính, kiểm toán viên cao cấp. Đây là lĩnh vực riêng, thủ tục vào ngạch theo quy định về công chức, không lẫn với chứng chỉ kiểm toán viên độc lập.
Chứng chỉ, đăng ký hành nghề và chữ ký trên báo cáo
Đi từ sinh viên đến người ký báo cáo kiểm toán có ba bước tách biệt. Bước một là làm việc trong nghề và tích luỹ thời gian thực tế theo quy định. Bước hai là thi đạt các môn để được cấp chứng chỉ kiểm toán viên. Bước ba là đăng ký hành nghề tại một doanh nghiệp kiểm toán đủ điều kiện, được cấp giấy chứng nhận đăng ký hành nghề, và cập nhật kiến thức hằng năm theo quy định.
Báo cáo kiểm toán độc lập được ký bởi kiểm toán viên hành nghề phụ trách cuộc kiểm toán và người đại diện của doanh nghiệp kiểm toán, người này cũng phải là kiểm toán viên hành nghề. Vì vậy, khi đọc một báo cáo kiểm toán, bạn sẽ thấy hai chữ ký kèm số giấy chứng nhận đăng ký hành nghề, không phải tên của cả nhóm làm việc.
Người có chứng chỉ kiểm toán viên nhưng chuyển sang làm kế toán trưởng hay giám đốc tài chính ở một doanh nghiệp vẫn giữ chứng chỉ, nhưng không còn là kiểm toán viên hành nghề. Trên CV họ ghi Chứng chỉ kiểm toán viên, cấp năm 2018 ở mục chứng chỉ, chứ không ghi chức danh hiện tại là kiểm toán viên.
Các cấp trong một công ty kiểm toán và cách gọi tiếng Việt
Công ty kiểm toán, nhất là công ty có vốn nước ngoài, dùng chức danh tiếng Anh theo cấp. Dịch sát nghĩa giúp người đọc CV ở công ty Việt hiểu đúng bạn đã làm đến đâu.
| Chức danh tiếng Anh | Tiếng Việt hay dùng | Phần việc lớn | Thường đã có chứng chỉ chưa |
|---|---|---|---|
| Audit Assistant, Audit Associate | Trợ lý kiểm toán | Làm các phần hành được giao, thu thập bằng chứng | Chưa |
| Audit Senior | Trưởng nhóm kiểm toán | Dẫn một nhóm tại khách hàng, soát giấy tờ làm việc | Có thể đang thi |
| Assistant Manager, Manager | Chủ nhiệm kiểm toán | Phụ trách nhiều cuộc kiểm toán, soát xét, làm việc với ban giám đốc khách | Thường có hoặc sắp có |
| Senior Manager, Director | Chủ nhiệm cấp cao, giám đốc kiểm toán | Quản lý danh mục khách hàng, chất lượng | Thường là kiểm toán viên hành nghề |
| Partner | Thành viên Ban giám đốc, phó tổng giám đốc phụ trách | Ký báo cáo, chịu trách nhiệm cuối | Là kiểm toán viên hành nghề |
Sơ đồ báo cáo trong một cuộc kiểm toán: Trợ lý kiểm toán → Trưởng nhóm (Audit Senior) → Chủ nhiệm kiểm toán (Manager) → Thành viên Ban giám đốc ký báo cáo (Partner). Chú ý: dịch Audit Senior là "kiểm toán viên cao cấp" là sai cả nghĩa lẫn pháp lý, vì người này có thể chưa có chứng chỉ kiểm toán viên.
Kiểm toán nội bộ: cùng chữ kiểm toán, khác vị trí trong sơ đồ
Kiểm toán nội bộ là bộ phận bên trong doanh nghiệp, đánh giá xem quy trình, kiểm soát nội bộ và quản trị rủi ro có hoạt động đúng không. Người làm ở đây báo cáo cho ủy ban kiểm toán hoặc hội đồng quản trị, không báo cáo cho giám đốc tài chính, để giữ tính độc lập với bộ phận mình kiểm. Sơ đồ thường gặp ở công ty cổ phần: Kiểm toán viên nội bộ → Trưởng kiểm toán nội bộ → Ủy ban kiểm toán → Hội đồng quản trị.
Một số loại doanh nghiệp, như công ty niêm yết, bắt buộc có kiểm toán nội bộ theo quy định riêng. Người làm kiểm toán nội bộ không cần chứng chỉ kiểm toán viên độc lập, nhưng nhiều người có các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế về kiểm toán nội bộ hoặc kế toán, kiểm toán.
Đừng nhầm kiểm toán nội bộ với kiểm soát nội bộ. Kiểm soát nội bộ là tập hợp quy trình, phân quyền mà ban điều hành dựng ra để quản lý; kiểm toán nội bộ là người đi kiểm xem tập hợp đó có chạy không. Chức danh "chuyên viên kiểm soát nội bộ" thường thuộc khối tài chính hoặc vận hành, còn "kiểm toán viên nội bộ" đứng ngoài khối được kiểm. Ghi lẫn hai chữ trên CV khiến người tuyển dụng nghi bạn không rõ vị trí của mình.
CPA và các danh hiệu nước ngoài: ghi sao cho đúng
CPA không phải một chứng chỉ duy nhất. Certified Public Accountant là danh hiệu kế toán viên công chứng do từng nước, ở Mỹ là từng bang, cấp. CPA của Mỹ, của Úc và chứng chỉ kiểm toán viên Việt Nam là ba thứ khác nhau. Ghi rõ nơi cấp: CPA (Mỹ).
Chartered Accountant. Danh hiệu dùng ở Anh và nhiều nước theo hệ Anh, cũng do hội nghề nghiệp của nước đó cấp. Dịch là kế toán viên công chứng, giữ nguyên tên tiếng Anh trong ngoặc.
Chứng chỉ nước ngoài và hành nghề ở Việt Nam. Người có chứng chỉ kiểm toán nước ngoài được công nhận có thể dự thi sát hạch phần pháp luật Việt Nam để được cấp chứng chỉ trong nước. Chỉ có chứng chỉ nước ngoài thì chưa ký được báo cáo kiểm toán độc lập ở Việt Nam.
Đang học, chưa đạt. Ghi Đang hoàn thành chương trình chứng chỉ kế toán, kiểm toán quốc tế, đã đạt phần lớn các môn ở mục chứng chỉ. Không đặt tên chứng chỉ sau tên mình khi chưa được cấp.
Auditor trong tiếng Anh rộng hơn tiếng Việt. Ở nhiều công ty nước ngoài, auditor còn dùng cho người đánh giá chất lượng, an toàn, môi trường theo bộ tiêu chuẩn quản lý: quality auditor, safety auditor. Những người này là chuyên viên đánh giá, không liên quan đến kiểm toán báo cáo tài chính. Dịch là "chuyên viên đánh giá chất lượng" để người đọc không hiểu nhầm sang nghề kiểm toán.
Nhân sự xác minh cấp bậc kiểm toán của ứng viên
Khi một ứng viên từ công ty kiểm toán chuyển sang doanh nghiệp, CV thường đầy chức danh tiếng Anh. Người tuyển dụng có thể đi theo năm bước để đọc đúng:
- Tách chức danh công việc (Assistant, Senior, Manager) khỏi chứng chỉ (kiểm toán viên, CPA nước ngoài). Hai thứ này hay bị viết chung một dòng.
- Hỏi số năm ở từng cấp và quy mô khách hàng đã dẫn nhóm. Senior hai năm ở khách hàng sản xuất lớn khác hẳn Senior mới lên ở khách hàng nhỏ.
- Nếu ứng viên ghi có chứng chỉ kiểm toán viên, hỏi năm cấp và xin bản sao. Chứng chỉ trong nước có số, cấp theo đợt thi.
- Nếu ứng viên ghi là kiểm toán viên hành nghề, hỏi tên doanh nghiệp kiểm toán đã đăng ký. Danh sách kiểm toán viên hành nghề được công khai theo từng năm.
- Đối chiếu với vị trí bạn đang tuyển: kế toán trưởng, trưởng kiểm soát nội bộ hay kiểm toán nội bộ. Mỗi vị trí cần một phần kinh nghiệm khác nhau từ nghề kiểm toán.
Đi đủ năm bước, bạn tránh được hai sai lầm hay gặp: trả cấp bậc quá cao cho một trợ lý kiểm toán viết CV khéo, và bỏ qua một Senior giỏi chỉ vì chưa kịp thi chứng chỉ.
Danh thiếp, CV và chữ ký email: mẫu đúng
Những dòng sau dùng tên giả định để bạn đối chiếu:
- Trợ lý kiểm toán năm hai: Đoàn Ngọc Trâm – Trợ lý kiểm toán, Công ty TNHH Kiểm toán K. Không ghi "Kiểm toán viên".
- Chủ nhiệm có chứng chỉ: Vương Đức Thịnh – Chủ nhiệm kiểm toán, Kiểm toán viên. Chữ kiểm toán viên ở cuối chỉ đúng khi đã có chứng chỉ.
- Thành viên Ban giám đốc ký báo cáo: Lâm Tuyết Nhi – Phó Tổng Giám đốc, Kiểm toán viên hành nghề.
- Kiểm toán nội bộ: Tạ Minh Khang – Trưởng Kiểm toán nội bộ, Công ty Cổ phần L.
- Dòng CV tiếng Anh: Audit Senior, K Auditing Co., Ltd., 2021–2024. Led field teams of 3–5 for manufacturing clients.
Câu hỏi tự kiểm trước khi in danh thiếp: bạn đã có chứng chỉ kiểm toán viên chưa, và đã đăng ký hành nghề chưa. Hai câu trả lời "chưa" thì danh thiếp chỉ ghi chức danh công việc.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm toán viên và kiểm toán viên hành nghề khác nhau thế nào?
Kiểm toán viên là người đã có chứng chỉ kiểm toán viên. Kiểm toán viên hành nghề là người có chứng chỉ, được cấp giấy chứng nhận đăng ký hành nghề và làm việc trong doanh nghiệp kiểm toán; chỉ người này mới ký báo cáo kiểm toán độc lập.
Trợ lý kiểm toán có được gọi là kiểm toán viên không?
Trong giao tiếp đời thường người ta vẫn gọi vậy, nhưng trên danh thiếp, hợp đồng và CV nên ghi đúng là trợ lý kiểm toán. Chữ kiểm toán viên có nghĩa pháp lý gắn với chứng chỉ.
Kiểm toán nội bộ có cần chứng chỉ kiểm toán viên không?
Không bắt buộc chứng chỉ kiểm toán viên độc lập. Doanh nghiệp tự đặt tiêu chuẩn tuyển dụng; nhiều người làm kiểm toán nội bộ có các chứng chỉ nghề nghiệp quốc tế liên quan để nâng chuyên môn.
Có CPA của Mỹ thì ký được báo cáo kiểm toán ở Việt Nam không?
Chưa. Người có chứng chỉ nước ngoài được công nhận cần dự thi sát hạch phần pháp luật Việt Nam để được cấp chứng chỉ trong nước, rồi đăng ký hành nghề tại một doanh nghiệp kiểm toán mới ký được.
Audit Senior dịch sang tiếng Việt là gì?
Thường dịch là trưởng nhóm kiểm toán, tức người dẫn nhóm tại khách hàng. Không nên dịch là kiểm toán viên cao cấp, vì người giữ chức danh này có thể chưa có chứng chỉ kiểm toán viên.
Kiểm toán viên nhà nước có giống kiểm toán viên độc lập không?
Không. Kiểm toán viên nhà nước là ngạch công chức trong cơ quan kiểm toán nhà nước, theo luật riêng về kiểm toán nhà nước. Kiểm toán viên độc lập hành nghề trong doanh nghiệp kiểm toán theo Luật Kiểm toán độc lập 2011.